محدودیت‌های پژوهش و سنجش کیفیت آن در حیطه روان‌شناسی سلامت: مطالعه‌‌ای به روش‌های پژوهش آمیخته

محدودیت‌های مطالعه نشان‌دهنده ضعف‌هایی در طرح پژوهشی است که در اختیار محقق نبوده و می‌تواند بر نتایج تاثیرگذار باشد، محققان در قبال جامعه علمی موظفند این محدودیت ‌ها را به‌طور کامل و صادقانه گزارش نمایند، بنابراین تبیین مفهوم محدودیت ‌های پژوهش حائز اهمیت است، در این مقاله، با بهره‌گیری از روش‌های پژوهش آمیخته اکتشافی و در دو بخش مجزا، به مرور نظام‌مند مفهوم محدودیت‌های پژوهش و ارزیابی این محدودیت‌ها در مقالات علمی پژوهشیِ حوزه روان‌شناسی سلامت پرداخته شده است. در بخش اول مبتنی بر روش مطالعه اسنادی، داده‌ها از طریق جستجو در پنج پایگاه‌ داده‌های اس‌.آی‌.دی‌، گنج‌ایرانداک، اسکوپوس، وب‌آف‌ساینس و پابمد گردآوری‌ شدند. در بخش‌دوم مبتنی بر روش پیمایشی، برای سنجش کیفیت بخش محدودیت‌های گزارش‌شده در مقالات علمی پژوهشی از مجله «روان‌شناسی سلامت» در دو سال اخیر 1401 و 1402 تعداد 40 مقاله بازیابی و با استفاده از نشانگرهای فهرست پریزما، 21 سند برای مطالعه و تحلیل انتخاب شدند، بدین‌صورت که کلیه مقالات مربوط به حوزه ی روان‌شناسی سلامت با رویکرد کمّی انتخاب و تحلیل داده ها با روش اولزاید انجام‌گردید. نتایج بررسی مفهوم محدودیت‌های پژوهشی به شناسایی دو عامل کنترل پذیری و کنترل‌ناپذیری منتج‌گردید که عامل کنترل پذیری شامل نشانگرهای مربوط به ملاک‌های تعیین حدود با هدف محدود کردن دامنه مطالعه، ناکارآمدی ابزار گردآوری داده‌ها، کاستی در گردآوری داده‌های دقیق، حجم کم نمونه، روش نمونه‌گیری غیر‌تصادفی، روایی درونی، روایی بیرونی و عامل کنترل ناپذیری شامل نشانگرهای تعیین حدود با هدف محدود کردن دامنه مطالعه، ناکارآمدی ابزار گردآوری داده‌ها، کاستی در گردآوری داده‌های دقیق، حجم کم نمونه، روش نمونه‌گیری غیرتصادفی، روایی درونی و روایی بیرونی بود. همچنین پس از مشخص شدن نشانگرهای ارزیابی محدودیت‌های پژوهشی، یافته ‌ها نشان داد مقالات مورد ارزیابی، تنها 19 درصد محدودیت‌های پژوهش را گزارش کرده‌اند و به 81 درصد از نشانگرها اشاره ای نشده‌است، این یافته‌ها، کم‌توجهی گسترده در تبیین ماهیت و داوری دقیق بخش محدودیت‌های پژوهشی در بین نویسندگان، مولفان، مدرسان، نشریات و داوران را آشکار می سازد. با توجه به موانع و محدودیت های شناسایی شده و در راستای غنی‌سازی این بخش مهم از پژوهش علمی، پیشنهادهایی ارائه گردید.

research limitations and assessing its quality in the field of health psychology: a mixed-methods research

the study's limitations indicate weaknesses in the research design that were beyond the control of the researcher and may influence the results. researchers have a responsibility to the scientific community to report these limitations fully and honestly. therefore، elucidating the concept of research limitations is of significant importance. this study utilized a two-phase exploratory mixed-methods design. in phase 1، a documentary method was conducted by systematically retrieving data from five academic databases (sid، ganj irandoc، scopus، web of science، and pubmed). in phase 2، a survey-based evaluation was performed to assess the reporting quality of limitations in scientific articles published in the health psychology journal during 2021–2022 (1401–1402 persian calendar). from a pool of 40 retrieved articles، 21 documents were selected for detailed analysis using the prisma checklist criteria. data was selected and analyzed using the altheide's method. the findings showed that the concept of research limitations resulted in identifying two controllable and uncontrollable factors. including the indicators related to the limitation criteria to limit the scope of the study، the inefficiency of the data collection tool، deficiency in collecting accurate data، small sample size، non-random sampling method، internal validity، external validity، and uncontrollability factors، including the limitation indicators to limit the scope of the study was the ineffectiveness of the data collection tool، lack of accurate data collection، small sample size، non-random sampling method، internal validity، external validity. the findings revealed that only 19% of the assessed articles reported their research limitations after identifying the evaluation indicators for research limitations، leaving 81% of the indicators unaddressed. this indicates widespread neglect among authors، educators، journals، and reviewers in articulating the nature and precise evaluation of research limitations. in light of the identified barriers and constraints، suggestions were made to enrich this crucial aspect of scientific research.