تحلیل جامعه‌شناختی اخلاق کار، روح سرمایه‌داری رانتی و رفتار اقتصادی؛ مطالعه در بنگاه‌های اقتصادی استان اردبیل

این مطالعه با رویکردی انتقادی، تحلیل‌های رایج دربارۀ اخلاق کار در ایران را بررسی و مفهوم «روح سرمایه‌داری رانتی» را به‌عنوان چارچوبی نوآورانه برای فهم اقتصاد سیاسی در بستر توسعۀ محلی معرفی می‌کند.پژوهش به‌صورت کاربردی-توسعه‌ای و با روش گردآوری داده‌ها به‌صورت پیمایشی مقطعی و طرح آمیختۀ تبیینی (کمی-کیفی) انجام شده است.یافته‌ها بر پایۀ تلفیق نظریۀ «اقتصادهای ثروت» بولتانسکی و تئوری دولت رانتی نشان می‌دهد رفتارهای اقتصادی در بنگاه‌های ایرانی عمدتاً در قالب «نظام توجیهی رانتی-ارتباطی» شکل می‌گیرد. در این نظام، ملاحظات رانت‌جویی، اعتماد به شبکه‌های ارتباطی و منطق گروهی حاکم است. داده‌های کمی از 283 کارگر و مصاحبه‌های کیفی با مدیران 9 کارخانه در اردبیل نشان می‌دهد هرچند اخلاق کار در بنگاه‌های خانوادگی کمی بالاتر است، این تفاوت‌ها معنادار نیست و همۀ بخش‌ها تحت تاثیر ذهنیت رانت‌جویی و وابستگی به شبکه‌های ارتباطاتی قرار دارند.مفاهیم کلیدی بولتانسکی مانند «انگیزش»، «امنیت» و «انصاف» در فضای اقتصادی ایران، به‌ویژه در میان گروه‌ها و شبکه‌های گروه‌محور معنا یافته‌اند. پژوهش بر ضرورت عبور از چارچوب‌های وارداتی، مانند اخلاق کار پروتستانی، تاکید می‌کند و پیشنهاد می‌دهد که تحلیل توسعه‌نیافتگی در ایران نیازمند توجه به منطق درونی «روح سرمایه‌داری رانتی» است. این رویکرد بومی می‌تواند شکاف میان نظریه‌های جهانی توسعه و واقعیت‌های اقتصادی ایران را پر کند و راهکارهای بومی‌سازی راهبردهای توسعه را تبیین کند.

a sociological analysis of work ethics, the spirit of rentier capitalism, and economic behaviora study on economic enterprises in ardabil province

this investigation examines the prevalent analyses of work ethics in iran using a critical approach and introduces the concept of the “spirit of rentier capitalism” as a novel framework for comprehending political economy in the context of local development.the research is applied-developmental in nature and utilizes a cross-sectional survey design and an explanatory mixed-methods approach (quantitative-qualitative) for data collection.based on the synthesis of boltanski’s “economies of worth” theory and rentier state theory, the findings reveal that economic behaviors in iranian enterprises are primarily influenced by a “rentier-relational justification system.” rent-seeking considerations, reliance on relational networks, and group-centric logic dominate. quantitative data from 283 workers and qualitative interviews with managers of 9 factories in ardabil indicate that while work ethics in family-owned firms are slightly higher, these differences are not statistically significant, as all sectors are influenced by rent-seeking mentalities and dependence on relational networks.key boltanskian concepts such as “exciting,” “security,” and “fairness” take on specific meanings within iran’s economic landscape, particularly among group-oriented networks. the study underscores the necessity of transcending imported frameworks, such as the protestant labor ethic, and proposes that the internal logic of the “spirit of rentier capitalism” must be considered when examining underdevelopment in iran. this indigenous approach has the potential to bridge the distance between iran’s economic realities and global development theories, providing valuable insights for the localization of development strategies