تحولات وقف در روستاهای ایران و سویه‌های اجتماعی آن (مطالعۀ وقف در نواحی روستایی شهرستان چناران خراسان رضوی)

در طول تاریخ، وقف به‌عنوان سنتی دینی در اغلب جوامع اسلامی آثار فقر و محرومیت را کاهش داده است. هدف پژوهش حاضر، بررسی تحولات وقف در نواحی روستایی شهرستان چناران و سویه‌های اجتماعی آن در دوران قبل و بعد از اصلاحات ارضی و پس از انقلاب اسلامی براساس 464 وقف‌نامۀ مربوطه است.این پژوهش توصیفی-تحلیلی است و از لحاظ روش‌شناسی با توجه به نوع داده‌ها از روش تحلیل مضمونی بهره برده است.یافته‌ها نشان می‌دهد تغییر و تحولات وقف در «وسعت و تعداد موقوفات»، «نوع رقبات وقفی»، «نیات واقفان»، «جنسیت واقفان» و «طبقۀ اجتماعی» آنان بوده است. بیشتر نیات مربوط به امور دینی و مذهبی با اولویت «احداث مساجد و مراکز دینی»، «عزاداری اهل‌بیت (ع) و ترویج مراسم دینی و مذهبی»، «نشر و تبلیغ اسلام» و در مرتبۀ بعدی امور عام‌المنفعه نظیر «توجه به نیازهای عمرانی روستا»، «امور بهداشتی و درمانی»، «احداث و آبادانی مراکز آموزشی»، «نیازهای ایتام و مستمندان روستا» مورد تاکید قرار گرفته است. در موقوفات پیش از اصلاحات ارضی بر «ماندگاری اموال»، «جلوگیری از غصب اموال» و «عقبی‌اندیشی» تاکید داشته‌اند؛ درحالی‌که در وقف‌نامه‌های پس از اصلاحات، «ماندگاری اموال» کمتر و بیشتر بر «جلوگیری از غصب اموال» و «محدودسازی تصرف در اموال» تاکید شده است. پس از انقلاب اسلامی، «تاسیس مساجد و مراکز دینی» و «ترویج مناسک دینی» چشمگیر است.نتایج نشان می‌دهد این دگرگونی‌ها متاثر از تغییرات سیاسی-اجتماعی است. همچنین این پژوهش بر نقش پایدار موقوفات در شکل‌دهی به توسعۀ روستایی، اعمال مذهبی و رفاه جامعه در شهرستان چناران تاکید می‌کند.

evolutions of endowment in iranian villages and their social aspects(study of endowment in rural areas of chenaran county, razavi khorasan province)

throughout history, endowments, as a religious tradition in most islamic societies, have been a significant factor in alleviating poverty and deprivation. based on 464 pertinent endowment documents, the objective of this study is to examine the social aspects and evolution of endowments in the rural areas of chenaran county prior to and following the islamic revolutionand land reforms.this study employs a descriptive-analytical methodology and implements thematic analysis, which is suitable for the data’s characteristics.the findings indicate that the evolution of endowments has occurred in several critical areas, including the extent and number of endowments, the types of endowed properties, the intentions of endowers, the gender of endowers, and their social class. the majority of endowments were dedicated to religious purposes, with a primary focus on “establishing mosques and religious centers”, “mourning the ahl al-bayt (as) and “promoting religious ceremonies”, and “spreading and propagating islam”. additionally, some endowments were allocated to public welfare, including “addressing the village’s developmental needs”, “healthcare and medical services”, “establishing and expanding educational centers”, and “supporting orphans and the poor”. in the past, endowments were primarily concerned with “the permanence of property”, “preventing the usurpation of property”, and “maintaining family heritage”. however, after the reforms, “property permanence” was given less emphasis, while “preventing property usurpation” and “limiting property seizure” became more significant. subsequent to the islamic revolution, there was a significant increase in the establishment of mosques and religious centers, as well as the promotion of religious rituals.the results suggest that these transformations have been significantly influenced by socio-political changes. moreover, this study underscores the enduring role of endowments in shaping rural development, religious practices, and community welfare in chenaran county.