بررسی پاسخ نخود (cicer arietinum l.) دیم به سطوح مختلف کود نیتروژن در مناطق سردسیر

به‌منظور تعیین نیاز نیتروژنی نخود (cicer arietinum l.) دیم (رقم آنا) در تناوب با گندم در شرایط دیم سردسیر، آزمایشی در قالب طرح بلوک‌های کامل تصادفی با سه تکرار در شهرستان بوکان (کشت پاییزی) و شهرستان مراغه (کشت پاییزی و بهاره) در سال زراعی 1403-1402 اجرا شد. کشت پاییزی در بوکان، کشت پاییزی در مراغه و کشت بهاره در مراغه به عنوان محیط‌های آزمایش در نظر گرفته شدند و تجزیه داده‌های حاصل از این محیط‌ها با استفاده از روش تجزیه مرکب انجام شد. تیمارهای آزمایش شامل پنج سطح نیتروژن صفر، 25، 50، 75 و 100 کیلوگرم اوره در هکتار بود. صفات مورد مطالعه شامل طول ریشه، حجم ریشه، وزن ریشه خشک، وزن گره‌های ریشه، ارتفاع بوته، وزن 100 دانه، عملکرد زیستی، عملکرد دانه، شاخص برداشت و بهره‌وری آب باران بود. نتایج نشان داد که اثر محیط بر طول ریشه، وزن گره‌های ریشه، حجم ریشه، وزن ریشه خشک، ارتفاع بوته، عملکرد زیستی، عملکرد دانه و بهره‌وری آب باران در سطح یک درصد (0.01≥p) و بر وزن 100 دانه در سطح پنج درصد (0.05≥p) معنی‌دار بود. همچنین اثر سطوح مختلف کود نیتروژن بر وزن 100 دانه در سطح احتمال پنج درصد و بر سایر متغیرهای مورد بررسی در سطح احتمال یک درصد معنی‌دار بود. طول، حجم و وزن گره‌های ریشه، وزن ریشه خشک، ارتفاع بوته، عملکرد زیستی و عملکرد دانه در کشت پاییزی بوکان به‌طور معنی‌داری بیشتر از کشت بهاره و پاییزی مراغه بود. علاوه‌بر این، طول و حجم ریشه و وزن ریشه خشک گیاه با افزایش سطح کود نیتروژن کاهش یافت. با افزایش سطح کود نیتروژن، ارتفاع بوته و وزن 100 دانه ابتدا افزایش یافته و بعد از رسیدن به یک حد بیشینه، دوباره کاهش یافت. برای دستیابی به بیشترین سود اقتصادی حاصل از کشت پاییزه نخود دیم (رقم آنا) در بوکان و مراغه، استفاده از 60 کیلوگرم اوره در هکتار و برای کشت بهاره نخود مقدار 42 کیلوگرم اوره در هکتار به‌عنوان کود آغازگر توصیه می‌شود.

investigating the response of rainfed chickpea (cicer arietinum l.) to different nitrogen fertilizer levels in cold regions

introductionchickpea (cicer arietinum l.), a key legume of the fabaceae family, is cultivated as a winter or spring crop, primarily under rainfed conditions, in western and northwestern of iran. to position chickpea as a viable alternative in cereal-based rotations and enhance its contribution to sustainable agriculture, agronomic practices—especially nutrient management—must be thoroughly optimized and studied.  nitrogen (n), the most critical macronutrient for plant growth and yield enhancement, is required in greater quantities than any other element. while chickpea fulfills much of its nitrogen demand via biological nitrogen fixation (bnf), a minimal starter n dose is essential to ensure robust seedling establishment and meet early growth requirements before effective rhizobial symbiosis is achieved. precise determination of starter n for rainfed chickpea is critical, as excessive application increases costs, risks environmental contamination, and suppresses yields, whereas insufficient doses compromise productivity. materials and methodsa randomized complete block design (rcbd) with three replications was employed during the 2022–2023 growing season to evaluate the n requirements of rainfed chickpea (cv. ana) under cold rainfed conditions in bukan (autumn sowing) and maragheh (autumn and spring sowing). treatments included five urea levels: 0, 25, 50, 75, and 100 kg ha⁻¹. following reduced tillage (using a combination tillage implement), chickpea seeds were sown at 40 seeds m⁻². autumn sowing occurred in october 2023, and spring sowing in late february 2024, using an aske 3-shank 11-row planter with 53–17 cm row spacing. experimental plots measured 10 × 30 m. urea was applied via subsurface banding (5–6 cm below seeds) at sowing. measured parameters included root traits (length, volume, dry weight, nodule weight), plant height, 100-seed weight, biological yield, grain yield, harvest index, and rainwater use efficiency. results and discussionenvironmental effects significantly influenced root length, nodule weight, root volume, dry weight, plant height, biological yield, grain yield, rainwater use efficiency (p ≤ 0.01), and 100-seed weight (p ≤ 0.05). nitrogen levels significantly affected all parameters (p ≤ 0.01), except 100-seed weight (p ≤ 0.05). autumn-sown bukan exhibited superior root traits, plant height, and yields compared to maragheh. root length, volume, and dry weight declined with increasing n, likely due to restricted root growth from urea banding at higher doses. enhanced nodulation in bukan may reflect its soil’s native rhizobia populations, as maragheh lacks prior legume cultivation. elevated soil fertility and favorable climatic conditions in bukan further supported root development. excessive mineral n inhibited rhizobial symbiosis, reducing nodule weight. plant height and 100-grain weight peaked at 50 kg ha⁻¹ n in bukan (57 cm, 6 cm above control). in autumn-sown bukan, grain yield plateaued at 25 kg ha⁻¹ n, while maragheh achieved maxima at 75 kg ha⁻¹ (autumn) and 50 kg ha⁻¹ (spring). the highest harvest index (48%) occurred at 50 kg ha⁻¹ n in spring-sown maragheh. starter n bolstered early growth and photosynthetic capacity, enhancing yields. moderate n optimized harvest index by favoring grain over biomass allocation. rainwater use efficiency (rue) was higher in autumn-sown chickpea in bukan compared to both autumn- and spring-sown crops in maragheh. furthermore, rue initially increased with rising nitrogen application rates but declined at elevated doses. regression analysis of grain yield against urea application rates revealed maximum achievable yields of 1535 and 940 kg ha⁻¹ for autumn-sown rainfed chickpea in bukan and maragheh, respectively.