بسط استعاری در ایهام‌تناسب به‌عنوان سبک غالب حافظ (تحلیلی در معنی‌شناسی واژگانی با رویکرد شناختی)

این پژوهش بسط استعاری در ایهام ‌تناسب را به‌عنوان سبک غالب حافظ با رویکرد شناختی در معنی‌شناسی واژگانی بررسی کرده است. حافظ با بهره‌گیری از این شیوه، واژه‌های عینی را در مفاهیم انتزاعی و چندلایه به کار گرفته و امکان خوانشی چندگانه را در شعر خود فراهم آورده است. این پژوهش با رویکرد تحلیل متن و بهره‌گیری از دیوان حافظ به‌عنوان پیکره مطالعاتی، فرایند دگرگونی معنایی واژگان را مورد بررسی قرار داده است. چارچوب نظری تحقیق بر پایه‌ معنی‌شناسی واژگانی بوده و از مفاهیم زبان‌شناسی شناختی برای تحلیل انتقال مفهومی و شکل‌گیری معانی استعاری استفاده شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که حافظ با ارجاع به لایه‌های کهن معنایی واژگان و تغییرات تاریخی آن‌ها خواننده را به ادراک استعاری و دریافت چندلایه‌ای از مفاهیم هدایت می‌کند. این لایه‌های معنایی که هماهنگ با رندی حافظ است، نقش مهمی در تصویرسازی، پیوند عینیت و انتزاع و ایجاد پیوستگی فرهنگی دارند. همچنین در برخی موارد، مرز میان بسط استعاری و دستوری‌شدگی مشاهده شده است. نتایج نشان می‌دهد که بسط استعاری در ایهام ‌تناسب موجب عمق معنایی، تنوع تفسیری و پیوند قوی‌تر میان لایه‌های زبانی و مفهومی در شعر حافظ شده است. سی واژه در این پژوهش بررسی شده است؛ ازجمله می‌توان به واژه‌های «سبب، عقل، واقف، مشرب، تعلل، تجمل، شرح و جبر» اشاره کرد که در ساخت ایهام ‌تناسب و لایه‌های معنایی نقش برجسته‌ای دارند. ناآگاهی از معانی کهنِ واژگان سببِ برداشت‌های ناقص یا نادرست از ابیات می‌شود. ازاین‌رو این پژوهش ظرافت‌های معنایی و بلاغی تازه‌ای را آشکار کرده که درک دقیق‌تری از شعر حافظ را برای خوانندگان و شارحان فراهم می‌آورد.

metaphorical extension in īhām-e-tanāsob as the dominant stylistic feature in hāfiz’ poetry: a lexical semantic analysis within a cognitive approach

this study examines the role of metaphorical extension in īhām-tanāsob (almost close to associative pun) as a dominant stylistic feature in hāfiz’s poetry, adopting a cognitive approach to lexical semantics. hāfiz employs this technique to use concrete words for abstract and multilayered concepts, thereby enabling multiple interpretations and semantic dynamism in his poetry. the research adopts a textual analysis approach, using hāfiz’s divān as the corpus of the study to investigate the process of semantic change in words. the theoretical framework is based on lexical semantics, drawing on cognitive linguistic concepts to analyze conceptual transfer and the formation of metaphorical meanings. the findings show that, by referencing the archaic semantic layers of words and their historical shifts, hāfiz guides the reader toward metaphorical understanding and multilayered interpretation of concepts. these semantic layers, which align with hāfiz’s rendi (libertinism), play a significant role in imagery, bridging the concrete and the abstract and fostering cultural continuity. in some cases, the boundary between metaphorical extension and grammaticalization can be observed. the results indicate that metaphorical extension in īhām-tanāsob enhance semantic depth, interpretive diversity, and a stronger connection between linguistic and conceptual layers in hāfiz’s poetry. thirty key words, which play a significant role in the construction of īhām-tanāsob and the creation of layered meanings, have been analyzed in this study, including sabab (cause), ʿaql (reason), wāqif (knower), mashrab (temperament), taʿallul (pretext), tajammul (elegance), sharḥ (explanation), and jabr (compulsion). lack of awareness concerning the archaic meanings of these words often leads to incomplete or incorrect interpretations of the verses. therefore, this study has revealed new semantic and rhetorical subtleties, offering a more precise understanding of hāfiz’s poetry for readers and commentators.