تحلیل انتقادی ایهام در بدایع‌الصنایع دشت بیاضی

یکی  از شگردهای شگفت انگیز شاعرانه در بیان مفاهیم و تصویرهای ذهنی اعم از نظم یا نثر، ایهام است که در بین بلاغیون به‌عنوان زینت بخش کلام مورد بحث و تحلیل قرار گرفته است. هر کدام از نویسندگان، از دیدگاهی به این صنعت ادبی نگریسته اند. ریشه و پایه این نگرش را باید در کتاب‌های بلاغی عربی جست وجو کرد. یکی از نویسندگان قرن نهم هجری، به نام فصیحی هروی مشهور به دشت بیاضی، اثری به نام بدایع الصنایع پدید آورده است که از دیدگاه های گوناگون در هفت بخش به این صنعت نگریسته است و نه‌تنها نمی توان ردّی از مثال های او در کتب بلاغت پیشین جست، بلکه سعی کرده است با ذکر مثال های فارسی از شاعران قرن هفتم و هشتم به‌خصوص سلمان ساوجی، کمال خجندی، خواجوی کرمانی، حافظ شیرازی و... به تشریح و تعریف ایهام بپردازد. می توان ادعا کرد که کامل ترین دیدگاه در این زمینه مربوط به نویسندۀ یادشده است و نگارندگان ضمن مقایسۀ دیدگاه بلاغیون قبل از دشت بیاضی، اعم از فارسی و عربی، در پی پاسخ به این پرسش بوده اند که تفاوت و شباهت نگرش نویسنده به این صنعت در مقایسه با آثار بلاغی متقدم چه بوده است و چه نوآوری‌هایی در دیدگاه او وجود داشته است. نتایج به‌دست‌آمده بیانگر این است که روش و نگرش دشت بیاضی و طرح بحث ایهام، شیوۀ جدیدی است که در کتب متقدم، چه عربی و چه پارسی، نمونه ای ندارد. نویسنده در شش بخش از جهات گوناگون، ایهام را تحلیل و تجزیه کرده است و مثال هایی از شعر پارسی برای آن می‌آورد که از این جهت بر کتب بلاغی تالیفی پیش از خود در زبان فارسی برتری محسوسی دارد.

critical analysis of ambiguity in dasht-e-biyāzi’s badā’i’ al-sanā’i

one of the most remarkable literary devices for conveying ideas and mental images in both poetry and prose is ambiguity (īhām), which has examined and analyzed by rhetoricians as a speech ornament. it is necessary to look for the origins and underpinnings of each author’s unique perspective on this literary device in arabic rhetorical texts. fasīhī heravī, one of the writers of the 9th century ah, also renowned as dasht-e-biyāzi, explores this device from a variety of angles in seven sections in his book, badā’i’ al-sanā’i (wonders of the arts). he has tried to dissect and define ambiguity by using examples from persian poets of the 7th and 8th centuries, including salmān sāvoji, kamāl khajandi, khawaju kermāni, hāfiz shirāzi, and others. in addition, some of his examples are not found in earlier works on rhetoric. it can be argued that the aforementioned writer has the most comprehensive viewpoint on this topic. the present authors compared the opinions of rhetoricians prior to dasht-e-biyāzi in both persian and arabic in an effort to determine what innovations exist in this writer’s perspective as well as the similarities and differences between his approach to this device and the works of earlier rhetoricians. the findings show that dasht-e-biyāzi’s methodology and approach, along with the treatment of ambiguity, constitute a novel style for which there is no precedent in earlier arabic or persian rhetorical texts. dasht-e-biyāzi clearly outperforms rhetorical works created in the persian language before him because he dissects ambiguity from a variety of perspectives and offers examples from persian poetry in six sections.