تشبیه مزدوج در شعر فارسی صناعتی فراموش‌شده در منابع بلاغت

تشبیه به‌عنوان یکی از شگردهای اساسی تخیل، اقسام گوناگونی دارد. با اینکه منابع بلاغت کمابیش در پی شناسایی، تعریف و دسته‌بندی اقسام تشبیه و به‌طورکل، تدوین مبانی نظری زیبایی‌شناسی ادبیات فارسی بوده‌اند، همواره تطابق کامل میان متون خلاقانه و منابع نظری برقرار نبوده است. ازاین‌رو، دسته‌بندی‌ها و تعاریفی که در متون بلاغی از صناعت تشبیه عرضه می‌شود، نمایانگر همة شیوه‌های تشبیه‌سازی و ظرایف خلاقانة آن نیستند. یکی از شیوه‌های بدیعِ تشبیه در شعر فارسی، تشبیه مزدوج نام دارد. هدف این پژوهش آن بود که ضمن به دست دادن تعریفی جامع و مانع از این تشبیه، تاریخچة آن را در کتب بلاغت و دیوان‌های شعری بررسی و درنهایت رایج‌ترین الگوهای تشبیه مزدوج را شناسایی کند. درنهایت، این نتایج حاصل شد که تشبیه مزدوج نوعی تشبیه استخدام است با بن‌مایة معنایی ثابت که بیانگر شباهت غم‌انگیز وجهی از امور عاشق به یک ویژگی‌ در معشوق است. شباهتی که ته‌تنها بیانگر نزدیکی نیست، بلکه به شکلی متناقض‌نما، آشکارکنندة نوعی دوری و تباین است. دیگر اینکه ظاهراً کهن‌ترین منبع بلاغی‌ که تشبیه مزدوج را شناسایی و تعریف کرده، ترجمان ‌البلاغه است؛ اما بلاغیون پس از رادویانی، این شیوة بدیع تشبیه‌سازی را یا فراموش کرده‌اند یا با نام تشبیه تسویت، ویژگی‌های گوهری و متمایزکنندة آن را از نظر انداخته‌اند. همچنین، نخستین شاعری نیز که اقبال ویژه به این نوع تشبیه داشته، ظاهراً منطقی رازی است. در واپسین گام، پس از ذکر وجوه اشتراک و تمایز تشبیه مزدوج با تشبیه تسویت و تشبیه استخدام، این صنعت تعریف و بازشناسایی و با مراجعه به دیوان‌های شعری، اقسام تشبیه مزدوج در قالب شانزده الگوی رایج و پرکاربرد، شناسایی و دسته‌بندی شد.

double simile in persian poetry: a forgotten rhetorical device in classical poetics

simile, recognized as a fundamental rhetorical figure, appears in a variety of forms that engage the imagination. sources on rhetoric have more or less sought to identify, define and categorize types of similes and, in general, compile the theoretical foundations of persian literary aesthetics, but there has not always been a full congruence between creative texts and theoretical sources. therefore, the categories and definitions presented in rhetorical texts concerning simile do not represent all the methods of forming simile and its creative subtleties. one of the special varieties of simile in persian poetry is double/paired simile (mozdavaj). this study aims to provide a clear and comprehensive definition of double simile, trace its historical development in rhetorical manuals and poetry collections, and ultimately identify the most common patterns of double simile. the findings of the study indicates that double simile is a kind of estekhdām-e-tashbīhī (simile with referential shift) with a fixed conceptual motif. accordingly, the poet compares the lover and the beloved to each other through the double simile mediated by estekhdām, which paradoxically signify a distance rather than a proximity between the lover and the beloved. apparently, the oldest rhetorical source that identified and defined double simile is tarjomān al-balāqa. however, rhetoricians after radviani have either forgotten this particular form of simile or have overlooked its inherent and distinguishing features, subordinated to equivalent simile (tasviat or taswiyah). it is noteworthy that the earliest poet who has shown interest in this device is manteqi rāzi. in this research, an attempt was initially made to take a fresh look at this literary technique and to examine its differences from other simile such as tasviat or estekhdām. then, through an analysis of poetic collections, the varieties of double simile were identified and classified into the sixteen common and widely used patterns.