ملاحظاتی پیرامون تحول معنایی دو واژه ی «خاور» و «باختر» در متون فارسی قرون چهارم تا هفتم

با مواجهه با دو واژه ی خاور و باختر در بسیاری از متون فارسیِ متعلق به قرون چهار تا هفت هجری، معنای دوگانه و گاه سه گانه ای به ذهن مخاطب خطور میکند، به نحوی که دریافتن اینکه هر یک از این واژه ها برای اشاره به کدام جهت به کار رفته است، معمولاً بدون اتکا به بافت جمله و کلام مشکل است. حتی در برخی موارد با اتکا به بافت جمله نیز نمیتوان تشخیص داد که معنای باختر یا خاور در این متن نشان دهنده کدام یک از جهات است. در این مقاله ابتدا به تعریفها و توضیحات فرهنگها در مورد این دو واژه توجه شده است و در بخش بعد به طرح و نقد اظهارات محققانی چون کسروی، شهیدی و کزازی پرداخته ایم. سپس در بخش اصلی مقاله به تبیین چرایی و چگونگی این جابجایی و تغییر پرداخته ایم و با ذکر شواهد سعی نموده ایم استدلالی منطقی برای این مسیله ارایه دهیم. یکی از دلایلی که در این تحقیق برای بروز این مسیله بدان دست یافته ایم این است که؛ این دو واژه با توجه به اینکه مبیّن جهات هستند و جهات نیز، خصوصاً شرق و غرب با توجه به مدور بودن زمین، در اصل جنبه ای نسبی دارند، در مکانهای مختلف و در دوره های مختلف و توسط کاربران زبانیِ مختلف به معانی متضادی به کار رفته اند. این عمل در مورد این دو واژه تحت تاثیرِ تقارنِ نامِ سرزمینها در دوره های مختلف با معنای جهتها بوده است.