تصویر شمع بر پرده خیال صایب تبریزی

در آفرینش تصاویر ادبی «تخیّل» یکی از بنیادیترین عناصر زیبایی شناسی است که به هنر، قدرتِ اوج و شکوفایی میدهد. این عامل که برخاسته از نگرش و جهان بینی شاعر یا نویسنده است، با آرایه‌های بلاغی مختلفی چون «تشخیص» گسترش و پویایی مییابد. عنصر تشخیص که در تمام ادوار فارسی نمونه دارد از ویژگیهای سبک هندی در عصر صفوی به حساب می آید و با عاطفه و نگرش دارنده اثر ارتباط مستقیم دارد. صایب تبریزی، سرآمد شاعران سبک هندی در ایران، در پی آفرینش مضامین تازه از این عنصر بهره جسته و با نگاه باریک ‎بینانه و منحصر به فردش به ترسیم تصاویری ذهنی برگرفته از پیرامون خود پرداخته است. یکی از پدیده‎های مورد توجّه او، شمع و صور خیالی است که صایب از این پدیده می آفریند. در این نوشتار برآنیم تا بر اساس عنصر تشخیص، دریابیم در ژرفای اندیشه صایب چگونه ویژگیهای یک انسان در پدیده شمع، نمود پیدا کرده است و نگرش شاعر به جهان اطرافش چگونه بوده؟ همچنین وضعیّت اجتماعی در شکل گیری دنیای خیال او چه نقشی داشته است؟ با بررسی و تحلیل این پدیده، می‎توان به زیرساختهای تفکّرصایب نزدیک شد و به لایه های شخصیّت پنهان و نیمه آشکار او دست یافت. شمع در ناخودآگاه شاعر نماد شخصیّت نیمه پنهان و سرکوب شده اوست؛ انسان کاملی که شاعر میل آن دارد تا چون او شود و این مساله رگه‏هایی از عرفان را در شعر صایب پدیدار میسازد.