انسجام واژگانی در قصاید عبدالواسع جبلی؛ ارایه یک رهیافت تحلیلی برای بررسی عناصر انسجامی در قصاید فارسی

قالب شعری قصیده، دارای چارچوب منسجمی است که از چهار بخش تغزّل، تخلص، مدح و دعا تشکیل شده‏است و هر بخش با بخش بعدی، پیوند معنایی دارد. ایجاد ارتباط میان هر بخش با بخش بعدی ضروری است و شاعر، آگاهانه، رشته منطقی گفتار را شکل میدهد؛ اما آیا در ذهن وی، بخشهای به ظاهر بی‏ارتباط نیز منسجم و با هم مرتبط هستند؟ در بررسی قصاید عبدالواسع جبلی، شاعر قرن ششم، به نمونه‏هایی برخورد کردیم که در آنها، بخش پایانی، یعنی دعا، با بخش آغازین، یعنی تغزّل، ارتباط مفهومی دارد؛ به عبارت دیگر، شاعر با ایجاد تداعیها در پایان قصیده، ذهن را دوباره به آغاز آن باز میگرداند و همین امر باعث میشود تا شعر به صورت یک کل منسجم در ذهن خواننده ثبت شود. یکی از ابزارهای ایجاد انسجام متن، انسجام واژگانی است که به صورتهایی از قبیل «با هم‏آیی»، «هم‏معنایی»، «تضاد»، «تکرار»، «شمول معنایی» و «جز و کل» نمود میابد. ارتباط معنایی این عناصر با یکدیگر، زنجیره‏های انسجامی را میسازد. بسامد هر کدام از این مولّفه‏ها و شیوه‏های تشکیل زنجیره و نحوه بسط آنها در زنجیره‏های طولانی، از عوامل سبک‏شناسی است که محقّق را در رسیدن به شاخصهای سبکی یک اثر یاری میکند. در این پژوهش، با ارایه نمونه‏هایی از دیوان جبلی، کاربرد این مولّفه‏ها در زنجیره‏های طولانی، که باعث پیوستگی آغاز قصاید به پایان آنها شده و در نتیجه متنی منسجم پدید آورده، نمایش داده شده‏است .