بررسی و مقایسه سبک و آداب نامه نگاری در دستورالکاتب و زبده الفواید

ترسل و انشا یکی از گونه‏های نثر است که در تاریخ ادب فارسی از رواج و اهمیت فراوانی برخوردار بوده است. در خصوص این نوع ادبی از دوره ساسانیان تاکنون آثار متعددی به وجود آمده. و به تبع آن کتابهایی نیز در آموزش آداب کتابت و انشا چه به صورت مستقل و چه به صورت کلی و عمومی نوشته شده‏اند. مقاله حاضر از میان آثار متعدد در زمینه آموزش کتابت و انشا به بررسی و مقایسه دو اثر آموزشی در این زمینه یعنی «دستورالکاتب» از محمد نخجوانی در قرن هشتم هجری و نسخه خطی «زبده‏الفواید» از معلم تبریزی در عهد قاجار ‏پرداخته و هر دو اثر را از نظر تقسیم‏بندی، نامگذاری و ترتیب درج نامه‏ها، شکل و ارکان کلی نامه‏ها، ذکر تاریخ کتابت در نامه‏ها و ویژگیهای سبکی نامه‏ها مورد بررسی و مقایسه قرار داده است. و این که در این دو اثر که در دو دوره متفاوت نوشته شده اند از نظر ارایه سبک و آداب نامه نگاری چه تفاوتهایی وجود دارد؟ و دو اثر چه ارکان و شرایطی برای نگارش انواع نامه ها بخصوص نامه های اداری و رسمی بیان کرده اند؟ نخجوانی در ارایه آداب کتابت به شیوه غیرآموزشی و غیردرسی و به عبارتی، کلی عمل کرده بدین صورت که پس از بیان مقدمه‏ای در خصوص آداب مکاتبه، نامه‏ها را براساس مراتب کاتب و مکتوب‏الیه در چهار مرتبه رتبه‏بندی کرده سپس یک شکل و چارچوب کلی در ابتدای نامه‏های هر مرتبه بیان کرده است. و نمونه هایی هم در هر مرتبه برای هر نوعی ارایه کرده است. حال آنکه معلم تبریزی به شیوه متداول عصر خود یعنی به روش آموزشی و درسی عمل کرده بدین صورت که نامه‏ها را براساس مرسل و مرسل‏الیه به ده قسم تقسیم کرده و برای هر قسم نام خاصی معین کرده سپس ارکان و شرایط خاص و مفصلی برای تک‏تک اقسام دهگانه بطور جداگانه بیان کرده است و در نهایت چند نمونه نامه هم برای هر قسم با رعایت ارکان و شرایط مذکور آورده است.