امر و نهی و بازتاب آنها در مثنوی مولوی (از منظر فرهنگی، اعتقادی و هستی‌شناسی)

زمینه و هدف: زمینه پژوهش حاضر را «امر به معروف و نهی از منکر از منظرهای فرهنگی، اعتقادی و هستی‌شناسی تشکیل میدهد تا از این طریق معروف و منکرها را از زوایای مختلف مورد بررسی قرار داده و به جامعیت دیدگاه مولانا در این زمینه رهنمون آییم. روش: روش تحقیق در این پژوهش تحلیلی توصیفی بر اساس منابع کتابخانه ای است. یافته ها: یافته ها نشان میدهد که معروف‌ها و منکرها در مثنوی مولوی از سه زاویه قابل بررسی است: فرهنگی، اخلاقی شرعی و هستی‌شناسی؛ امر و نهی در محدوده فرهنگی، موضوعی مثل: پرهیز از دروغ و ناراستی و تشویق به راستی و اخلاص را شکل میدهد. امر و نهی در محدوده اعتقادی، مساله ای مثل: پرهیز از گناه و تشویق به پاک دامنی را شامل میشود و بالاخره امر و نهی در محدوده هستی‌شناسی، مواردی چون: خداشناسی، انسان‌شناسی و دوری گزیدن از غفلت و بی‌خبری را میتواند در برگیرد. نتیجه گیری: آنچه از جستجوی انجام شده به دست آمد عبارت از آن است که: امر به معروف و نهی از منکر در سخنان مولوی تنها در «شرعیات» خلاصه نمی‌شود بلکه دایره ای وسیع از مباحث تربیتی و معرفتی مثل: امور شرعی، اخلاقی و هستی‌شناسی را نیز شامل میگردد. بنابراین تحلیل «بایدها» و «نبایدها» در مثنوی چنانچه در یک نگاه کلی و به اصطلاح ساختمند مطالعه شود بهتر می‌تواند نگاه مولانا را درخصوص سعادت و شقاوت نشان داده و راه را از چاه به خواننده بنمایاند. از امر و نهی‌هایی که در حوزه شرعیات بوده، امر به عبادت و نهی از ترک عبادت یا معصیت را میتوان نام برد. در حوزه اخلاقیات امر به اخلاص و نهی از دروغ یا تظاهر می‌باشد و بالاخره، در حوزه هستی‌شناختی امر به یگانه پرستی و نهی از شرک یا امر به خودشناسی و نهی از غفلت و بی‌خبری نسبت به شناخت خویشتن خویش قابل ذکراند. باری، آنگاه که امر و نهی‌های مولانا را از جهات گوناگون و در یک نگاه کلی و به اصطلاح ساختمند در نظر آوریم سعادت و نیک‌بختی بشر فراهم گردیده و به این طریق انسان به سر منزل مقصود نایل خواهد آمد.