بررسی مهمترین شیوه های تبیین بیداد و داد در دیوان پروین اعتصامی

زمینه و هدف: بیداد و داد، همواره در تاریخ، همراه یکدیگر بوده اند و نه تنها در متن زندگانی بشر، بلکه در آثار ادبی و هنری نیز با هم و در برابر هم انعکاس یافته اند. نه تنها ادبیات حماسی، اساطیری، اندرزی، اخلاقی و پایداری، سرشار از روایتهای بیداد و داد است، بلکه ادب تغزلی و عاشقانۀ فارسی نیز خالی از این نوع مضامین نیست و تنها شخص بیدادگر است که چهره می‌گرداند و مبدّل به معشوق بی‌عنایت و بی‌مدارا میشود. پروین اعتصامی از شاعران متقدم دوران معاصر است که در مفصل گذار از عصر مشروطه به عصر جدید تاریخ ایران میزیست. او تغییرات سریع ایران و کاستی‌ها و نابه سامانیهای جامعۀ ایرانی را که برخی مختص عصر او و برخی دیگر کاستیهای کهن و مشترک در طول اعصار و ملازم زیست بشری بودند، دید و در شعر خویش انعکاس داد. او برای انعکاس دادن بیمها و امیدها و بیداد و داد در شعر خویش، شیوه هایی را برگزید که در ادب فارسی پیشینه ای دیرینه داشتند، اما پروین با چیره دستی همراه با سادگی و صمیمیت، باری دیگر کارایی این شگردهای کهن را اثبات کرد. صراحت در انتقاد و ابهام در انتساب، تمثیل، مناظره، تلمیح، جان‌بخشی و دوگانه سازی از زمرۀ این شگردها هسنند. پروین همچنین لطافتی را با شیوۀ بیان خویش همراه ساخت که مختص اوست و نتیجۀ روح زنانۀ وی است. در این پژوهش به بررسی شیوه های تبیین بیداد و داد و ترسیم چهرۀ بیدادگران و دادگران در شعر پروین اعتصامی پرداخته میشود.روش تحقیق: پژوهش حاضر به روش توصیفی و تحلیلی و مبتنی بر مطالعات کتابخانه ای است. اساس پژوهش بر دیوان پروین اعتصامی با مقدمۀ ملک‌الشعرای بهار است و برای گزینش نمونه ها و شواهد، همۀ دیوان بررسی شده است.یافته ها: پروین به خلاف نظر برخی منتقدان، شاعری منتقد است اگرچه نمیتوان او را شاعری انقلابی به شمار آورد. او در انتقادهای خویش، به موضوع بیداد و داد، بسیار میپردازد. مهمترین شگرد او در تبیین دوگانۀ بیداد و داد، صراحت در انتقاد و ابهام در انتساب است. شگردهای دیگری که او برای تبیین بیداد و داد به کار میگیرد، برای حفظ چتر ابهام بر سر شعر اوست. او برای تامین و تضمین این ابهام، از مناظره و تمثیل بهرۀ وافر میبرد و مناظره و تمثیل در شعر او هنگامی که یک سویش غیرانسان باشد، لاجرم به تشخیص می‌انجامد. همچنین پروین در راستای تامین ابهام در انتساب، از تلمیح بهره میبرد و انتقادهای صریح خویش را به شخصیتهای تاریخی منسوب میدارد و برای برجسته شدن بیداد و داد، دست به دوگانه پردازی وسیع می‌زند. نتیجه: شعر پروین اعتصامی، آمیزه ای از اخلاق و عاطفه و تصویرپردازیهایی است که با استادی تمام در عین دنباله روی شیوۀ شاعری پیشینیان، محصول شعری امروزین و در خور احوال امروزیان را پدید آورده است. او با تکیه بر تمثیل‌ و مناظره و با گزینش قالب قطعه به عنوان مهمترین قالب شعری خویش، به انعکاس حال و روز مردمان ایرانی در یکی از خطیر‌ترین مقاطع تاریخ ایران پرداخته است. پروین اعتصامی به اقتضای زن بودن و به پیروی از پوشیده گویی سنّت‌شده در شعر کلاسک فارسی،در بسیاری از مناظرات، سخنش را در لفافه بیان میکند. همچنین بیداد و داد در شعر او لزوماً انسانی نیست و می‌تواند کیهانی باشد.