تحلیل محتوایی و سبکی نسخۀ خطی «بحر چهارم از بحرالعلوم» میرزا حسن زنوزی خویی

زمینه و هدف: اجداد میرزا محمدحسن زنوزی خویی، از علما و فضلای عصر خود بودند که از زمان صفویه در زنوز و خوی سکونت داشته اند و نسخۀ بحرالعلوم در دورۀ قاجار شاهکار وزین اوست. هدف پژوهش در این مقاله، معرفی و بررسی تحلیل محتوایی و سبکی «بحر چهارم» این اثر ارزشمند میباشد؛ زیرا 23 تصحیح نسخ خطی و زنده کردن این متون از مهمترین و ریشه ایترین منابع تحقیق زبان و ادبیات فارسی است. روش مطالعه: نظر به منحصربفرد و تک‌نسخه بودن، روش ما برای تصحیح نسخه، قیاسی بوده و بدلیل ناخوانا یا محو بودن کلمه، در صورت ضبط، واژه ای مناسبتر جایگزین شده است و ضبطهای مغلوط و نادرستِ نسخۀ مورد پژوهش، به یاری قراین موضوعی و زبانی و تاریخی و... با دیگر آثار به جامانده از نویسنده قیاس شده و در نهایت مناسبترین کلمه جایگزین گردیده است و مصحّح در این شیوه از قوۀ حدس و تشخیصی که در کار متن شناسی پرورده ساخته در محدودۀ ضوابط و رعایت قراین تاریخی و فرهنگی بهره گرفته است؛ علاوه بر این محتوای نسخه، اعم از عرفانی، سبکی و... به روش «تحلیل محتوا» مورد بررسی قرار گرفته است. یافته ها: در این اثر، انتخاب نوع نگارش و تنوع آثار منظوم و منثور به دو زبان فارسی و عربی قابل توجه است؛ به این دلیل که آغاز نسخه به زبان عربی با کلامی از علاّمه مجلسی، دربارۀ شناخت عقل و معنای عقل بابی را به نام «بسط کلام لتوضیح مرام» پرداخته و در ادامه ماهیت عقل و ابواب آن را توضیح داده است؛ سپس با حکایتی فارسی از نوشیروان عادل ادامه داده و بعداً حکایتی عربی از امام صادق (ع) در مورد اعمال انسان در دنیا و آخرت آورده که با شعری از سعدی ادامه پیدا میکند و این روال در جای جای نسخه مشهود است که باعث بررسی سبک نگارش آن در سه سطح فکری، زبانی و ادبی شده است. نتیجه گیری: زنوزی در این اثر به آیات، روایات و احادیث معتبر و اشعاری از شعرای بنام چون حافظ و سعدی و مقلّدانش استناد کرده که فهم مطلب را سهل نموده است. در پاره ای از موارد نیز حکایاتی آموزنده از گلستان و حکایاتی ساده و مسجع تحقق این امر را ممکن ساخته است. بدیع لفظی و معنوی از قبیل سجع، جناس، ایهام، تلمیح، تمثیل و در حوزۀ بیان تشبیه، استعاره، و کنایه از ویژگیهای این نسخه میباشد.