تحلیل مقایسه ای آیرونی هستی در رباعیات خیام و مثنویهای عطار

زمینه و هدف: طنزپرداز برای تبیین خنده انگیز انواع ناهنجاریها، از روشها و ابزارهایی بهره میبرد. آیرونی بعنوان یکی از شگردهای بلاغی طنز، به انواع بسیاری از جمله آیرونی هستی یا فلسفی تقسیم میشود. در این نوع آیرونی، هستی، خداوند و عملکرد حق تعالی آماج طنزپرداز قرار میگیرد. اعتراض به خداوند و شکایت از نظام هستی در تقابل با موضوعِ محل اتفاقِ جمله عرفا و غالب متکلمان، یعنی قول به نظام احسن قرار میگیرد. پژوهش حاضر به بررسی آیرونی هستی در رباعیات خیام در جایگاه تراوشات ذهنی یک فیلسوف در مقایسه با مثنویهای عطار بعنوان عصارۀ اندیشه های عارفی برجسته میپردازد. روش مطالعه: مقالۀ حاضر بر مبنای روش تحقیق توصیفی - تحلیلی و با بهره گیری از ابزارهای کتابخانه ای نوشته شده است. جامعۀ آماری پژوهش شامل رباعیات خیام و مثنویهای عطار (اسرارنامه، مصیبت‌نامه، الهی‌نامه و منطق الطیر) است. یافته ها: مفاهیم اعتراض طنزآمیز در 21 مورد از مصادیق به کارگیری آیرونی هستی در رباعیات خیام مشتمل است بر دوازده بار حیرت از فلسفۀ حیات، هفت مرتبه انتقاد از انهدام موجودات، و دو مورد اعتراض به فقدان عدالت. در مثنویهای عطار فقط یک بار از فلسفۀ حیات، چهار مرتبه از انهدام موجودات، سیزده بار از مقولۀ فقر و پنج مورد از سرگشتگی عاشقان انتقاد طنزآمیز شده است. نتیجه گیری: با توجه به یافته ها، عطار برخلاف خیام که غیرمستقیم و با اشاره به دهر و فلک، کار و بار هستی را به چالش کشیده، آشکارا در قالب روایی با لحنی طنازانه خدا را آماج اعتراض خود قرار داده و از جایگاه امن عقلای مجانین بهره گرفته است. اندوه فلسفی در رباعیات مشتمل بر آیرونی هستی خیام بسیار پررنگتر است و فقط در دو رباعی فقدان عدالت، درد و دغدغۀ اجتماعی مجال بروز یافته؛ اما درد عطار در بیان نقد و اعتراضاتش هم فلسفی، هم اجتماعی و هم ناشی از شوریدگی و درماندگی عاشقانه است.

comparative analysis of existential irony in the rubaiyat of khayyam and masnavis of attar

background and objectives: the satirist uses methods and tools to ridiculously explain all kinds of anomalies. irony, as one of the rhetorical tricks of humor, is divided into many types, including existential or philosophical irony. in this kind of irony, existence, god and the action of the almighty are the target of satire. objection to god and complaining about the system of existence are in opposition to the subject of the meeting place of the mystics and the majority of theologians, that is, the promise to the good system.methodology: this article is written based on the descriptive and analytical research method and using library tools. the statistical community of the research includes khayyam's quatrains and attar's masnavis: asrarnameh, mosibatnameh, elahinameh, and manteq al-teyr. the present study, which has been prepared in a descriptive-analytical manner, examines the irony of existence in khayyam's quatrains in the place of a philosopher's mental exudations in comparison with attar's masnavi as an extract of prominent mystical thoughts.findings: in 21cases of using the irony of existence in khayyam's quatrains include 12astonishments of the philosophy of life,7criticisms of the destruction of beings and 2protests against the lack of justice. in attar's masnavi, only once the philosophy of life has been destroyed 4 times,13 times the category of poverty, and in 5cases the bewilderment of lovers has been satirically criticized.conclusion: according to the findings unlike khayyam, who indirectly challenged the work and burden of existence by referring to the heavens and the universe, she openly targeted god in the form of a narration with a sarcastic tone and took advantage of the safe position of the free rationales. philosophical sadness is much more pronounced in the quatrains containing the irony of khayyam's existence, and only in two quatrains involving the lack of justice, his pain and social concern can be expressed; but attar's pain in expressing his criticisms and objections is both philosophical and social, as well as caused by romantic passion and helplessness.