بررسی گفتمانهای متقابل در شاهنامۀ فردوسی با رویکرد تحلیل گفتمان انتقادی

زمینه و هدف: در شاهنامۀ فردوسی، بعنوان بزرگترین اثر حماسی ایران، همواره از تقابل سخن رفته است. با توجه به ماهیت اسطوره ای شاهنامه، اغلب مطالعات برروی این اثر، بر تقابل نیروهای خیر و شر و یا اهورا و اهریمن تمرکز داشته است. این نگرش تا اندازه ای در مطالعات شاهنامه شناسی غالب است که تمامی شخصیتهای داستان نیز بصورت نمودهای نیروهای خیر و شر معرفی میگردند. در مقالۀ حاضر عنصر تقابل در شاهنامه از زاویه ای کاملاً متفاوت مورد توجه قرار میگیرد. روش مطالعه : چارچوب نظری پژوهش حاضر تحلیل گفتمان انتقادی است. در رویکرد انتقادی، هویت در قالب تقابل «خود-دیگری» نمود پیدا میکند و طبقه بندی «خود-دیگری» بنوبۀ خود بواسطۀ وجود گفتمانهای متقابل در متن شکل میگیرد. یافته ها: با مطالعه داستانهایی از شاهنامه از منظر انتقادی دریافتیم که علت اصلی نزاع و درگیری (چه داخلی و خارجی) در داستانها، وجود گفتمانهای متقابل است که این گفتمانهای متقابل زمینۀ شکلگیری «خود-دیگری» و یا «ما – آنها» را فراهم میسازد. همچنین ازآنجاکه زبان اسطوره زبان رمز است، با نگاه انتقادی به روایات شاهنامه، ابعاد جدیدی که در زیرساخت داستانها پنهان بود بر ما روشن شد که تاکنون به آن پرداخته نشده بود. نتیجه گیری: با بررسی داستانها به خرده گفتمانهایی دست یافتیم که میتوان تمام آنان را زیر چتر گفتمانی کلان قرار داد و آن گفتمان پایبندی به ساختار درمقابل ساختارشکنی است. ساختار سیاسی- اجتماعی در ایران باستان، که نمود آن در داستانهای شاهنامه متبلور شده، همواره پایبند به سنتها و ساختارهای گذشته بوده و هرگونه ساختارشکنی به نزاع و درگیری منجر شده است. دیگر آنکه پهلوانان نمود پایبندی به سنتها و ساختارهای پیشین هستند و هرگونه تغییر و تحول در این نظام را برنمیتابند.

critical discourse analysis of oppositional discourses in shahname ferdowsi

background and objectives: opposition has always been debated in shahname, the greatest iranian epic work. considering its mythological nature,most of the studies in this literary work have focused on the opposition of goodand evil forces. this point of view is so frequent in the studies of shahname thatall the characters of the stories are presented as the symbols of good and evilforces. in this research, contradiction in shahname is considered by acompletely different angle.methodology: our theoretical framework in the present article is criticaldiscourse analysis. in critical approach, identity is defined as the opposition ofself-other relation. based on this method, classification of self-other happensfollowing the presence of oppositional discourses in the text.findings: by analyzing stories of shaname in critical view, we found thattension and conflict (whether internal or external) in the flow of stories occuras the the result of oppositional discourses in the narration and thesediscourses provide the ground for the construction of “self-other” or “we-us”relation. also, as the mythological texts are symbolic in nature, by critical lookon the narratives, new undiscovered aspects have revealed which were hiddenunderneath the stories.conclusion: considering the stories in critical view, we reached at somemicro discourses that all of them can be placed under one macro discourse andthat is deconstruction discourse versus adherence to structure. this means, thepolitical-social system of ancient iran with its manifestation in shahname, hasalways been dependent on the former traditions and structures and any kindof deconstruction leads to conflict. heros have always been loyal to the former structures and any change in the system would not be tolerable by them.