بررسی چندگانگی معنایی پروتوتایپها در دیوان اشعار حافظ

زمینه و هدف: شرایط سیاسی، اجتماعی، فکری و فرهنگی عصر حیات هر شاعری، سبب ساز خلق تیپها و شخصیتهای گوناگون در اشعار اوست. شعر حافظ نیز، از این قاعده مستثنی نیست؛ چراکه اُسّ و اساس اشعار اغلب شاعران بر روی شخصیتهای بخصوصی بنا شده است. حافظ با طرح شخصیتهای خاص و عملکردهایشان و بکارگیری صنعت ایهام یا همان چندگانگی معنایی، دوپهلو و چندمنظوره سخن میگوید و این مسائله مبیّن عمق جهانبینی و اندیشۀ اوست. روش مطالعه: مقالۀ حاضر به روش توصیفی-تحلیلی و با استفاده از منابع کتابخانه ای به بررسی چندگانگی معنایی تیپها و شخصیتها در دیوان حافظ پرداخته است. یافته ها: یافته های مقالۀ حاضر نشان میدهد که از میان پروتوتایپهای مطرح حافظ، برخی از قداست برخوردارند و در پاره ای موارد الگوی او هستند، برخی ممدوح او هستند و برخی مورد انتقاد واقع شده اند. این تیپها و شخصیتها، خواه مقبول خواه منفور، گاه در معنای اصلی و واقعی خود بکار رفته اند و گاه در غیر معنای اصلی و حتی در موارد بسیاری از چندگانگی معنایی برخوردارند. نتیجه گیری: بیشتر شخصیتهای مطرح دیوان حافظ نظیر پیامبران و امامان معصوم -علیهم السلام- شخصیتهای عرفانی، پادشاهان و وزرا، قهرمانان و اسطوره ها، شخصیتهای رمانتیک، شخصیتهای سیاسی و اجتماعی، چهارپایان، پرندگان، درختان و گلها تیپهای واقعی و رئال هستند. شاید علت اصلی طرح برخی شخصیتها در اشعار حافظ، شرایط خاص سیاسی و اجتماعی عصر زندگی او و تعاملاتی بوده که با آن افراد خاص داشته و ممکن است خلق برخی شخصیتها ناشی از همزادپنداری با آنان بوده باشد. از میان این شخصیتها برخی تیپها ممدوح وی هستند، برخی در زندگی او تاثیرگذارند، برخی الگوی او هستند، و بعضی مورد انتقاد او واقع شده اند.