تحلیل جایگاه محیط زیست در عرفان اسلامی (بر اساس آثار برجستۀ شعر عرفانی فارسی)

زمینه و هدف: پیدایش بحرانهای عظیم محیط زیستی از چالشهای بزرگ پیش روی دوران معاصر است که حیات انسان و دیگر زیستمندان کرۀ زمین را بمخاطره انداخته است. ریشۀ اصلی این بحرانها را باید در جهان بینی و نوع نگرش انسانها به هستی جستجو کرد؛ چراکه چگونگی رفتار انسانها با یکدیگر و جهان طبیعت تحت تاثیر افکار، ایدئولوژیها و جهان بینیها میباشد. این پژوهش تلاش میکند نظام معرفت شناسی و جهانبینی عرفان ایرانی – اسلامی را درقبال محیط زیست بر اساس مهمترین آثار شعر عرفانی فارسی طراحی و تبیین نماید. روش مطالعه: این پژوهش از ردۀ مطالعات بین رشته ای بوده که به شیوۀ توصیفی – تحلیلی و بر مبنای مطالعات کتابخانه ای، جایگاه محیط زیست را در آثار برجستۀ شعر عرفانی فارسی از عصر سنایی تا دورۀ جامی بررسی خواهد کرد. یافته ها: بررسی آثار برجستۀ نظم عرفانی فارسی در شعر شاعران عارفی چون سنایی، عطار، مولانا، شبستری و جامی نشان میدهد که خدامحوری، اعتقاد به انسجام و انتظام عالم، نظریۀ نظام احسن، آینه و آیه بودن عالم، قاعدۀ عمل و عکس العمل، سریان عشق در هستی، حیات و ادراک‌مندی کیهان، و بسندگی و قناعت، مبانی اصلی نگرش عرفای اسلامی به محیط زیست را تشکیل میدهند. نتیجه گیری: جهان‌بینی عرفای اسلامی بر اساس آموزه های دینی سرشار از نگاه معرفت شناسانه به طبیعت و محیط زیست است. ادبیات عرفانی بویژه شعر عرفانی بهترین ظرف برای بازتاب احساسات و افکار عرفای اسلامی در قبال طبیعت و محیط زیست است. تحلیل آثار برجستۀ شعر عرفانی فارسی حاکی از آن است که احترام، تکریم، عشق و محبت به طبیعت و مظاهر آن در نظام باورها، اندیشه، گفتار و سلوک عملی عرفای اسلامی موج میزند. عرفان ایرانی-اسلامی با تکیه بر مبانی فکری آن، بر اصولی استوار است که میتواند نوع نگاه و تفکر انسانها را درمورد محیط زیست تغییر داده و رفتار آنها را درقبال آن سامان بخشد. الگوهای مبتنی بر نظام باورهای عرفانی میتواند جایگزین انسان‌محوری، فردگرایی، مطلق‌انگاری، تجزیه گرایی، نگاه آفاقی و مکانیکی و ابژکتیو به جهان شود و در رابطۀ او با طبیعت تغییرات بنیادی ایجاد کند.

analysis of the position of the environment in islamic mysticism (based on the outstanding works of persian mystical poetry)

background and objectives: the emergence of massive environmental crises is oneof the great challenges facing the contemporary era that has endangered the lives ofhumans and other living things on the planet. the root of these challenges must be soughtin the worldview and attitude of human beings towards existence. because how humanstreat each other and the natural world is influenced by thoughts, ideologies andworldviews. this study tries to design and explain the epistemological system andworldview of iranian-islamic mysticism in relation to the environment based on the mostimportant works of persian mystical poetry.methodology: this research is one of the interdisciplinary studies that will study theposition of the environment in the outstanding works of persian mystical poetry from thesanai era to the jami period in a descriptive-analytical manner and based on library studies.findings: a study of the outstanding works of persian mystical poetry, especially in thepoetry of mystical poets such as sanai, attar, rumi, shabestari and jami, shows that godcenteredness,belief in the coherence and order of the universe, the good system, themirror and verse of the universe, the rule of action and reaction, the secret of love inexistence, life and perception of the universe, and sufficiency are the main foundations ofislamic mystics' view of the environment.conclusion: the worldview of islamic mystics based on religious teachings is full ofepistemological views of nature and the environment. mystical literature, especiallymystical poetry, is the best container for reflecting the feelings and thoughts of islamicmystics towards nature and the environment. the analysis of the outstanding works ofpersian mystical poetry indicates that the system of beliefs, thoughts, speech and practicalbehavior of islamic mystics is rich in respect, reverence, love and affection for nature andits manifestations. iranian-islamic mysticism, based on its intellectual foundations, is basedon principles that can change the way people think and think about the environment andregulate their behavior towards it. patterns based on the system of mystical beliefs canreplace humanism, individualism, absolutism, segregation, the morphological, mechanical,and objective view of the world, and make fundamental changes in its relationship to nature.