کاربرد هنری دانش پزشکی در دیوان خاقانی

زمینه و هدف: استفاده از اصطلاحات علوم و دانشهای مختلف در ابداع مضامین و آفرینش صور خیال یکی از شیوه های شاعران در بیان آراء و تبیین اندیشه های ذهنی است. یکی از این علوم، پزشکی است که در ادبیات نمود خاصی پیدا کرده است و شاعران سبک آذربایجانی بویژه خاقانی اشعار فراوانی در ارتباط با این دانش سروده اند. وی به مناسبت از بیمارها، داروها و درمانها سخن گفته که بدون آگاهی از طب و اصطلاحات دانش پزشکی فهم سروده های وی دشوار و پیچیده میشود. هدف از انجام این پژوهش پی ‌بردن به میزان استفاده از کلمات و اصطلاحات این دانش و کاربردهای هنری آن در دیوان خاقانی شروانی و نیز آگاهی از اهداف شاعر از بکار بردن این دانش است. روش مطالعه: جستار حاضر با روش توصیفی-تحلیلی و با استفاده از مطالعات کتابخانه ای به تحقیق دربارۀ اصطلاحات پزشکی در دیوان خاقانی پرداخته و نمودار فراوانی نیز رسم شده است. یافته ها: در دیوان خاقانی انواع اطلاعات پزشکی اعم از انواع بیماریها، داروها و درمانها، لوازم پزشکی، مشاغل و حتی باورهای مرتبط با آن سخن بمیان آمده است. خاقانی با استفاده از انواع آرایه های بیانی (تشبیه، استعاره، کنایه و مجاز) و صنایع بدیعی، چه لفظی (تکرار، انواع جناس، جناس، تصدیر) و چه معنوی (ایهام، حسن تعلیل، تضاد، تشخیص، لف و نشر، مراعات نظیر (تناسب)، اسلوب معادله، پارادوکس و ...)، تصاویر شعری خود را هنریتر ساخته است. همچنین خاقانی از بکار بردن این اصطلاحات اهداف گوناگونی را دنبال کرده است که انعکاس اطلاعات دانش پزشکی خود به مخاطب، توصیف معشوق، مدح، نکوهش دشمنان و مخالفان، نکوهش فلک، توصیف طبیعت و مرثیۀ فرزند مهمترین این اهداف بشمار می‌آید. نتیجه گیری: خاقانی در دانش طب و پزشکی اطلاعات وسیعی داشته و از امراض و بیماریهای عهد خود آگاهی داشته است. او با خواص انواع داروها و تاثیر آنها در درمان بیماران و نیز شیوۀ‎ درمان بیماریها آشنا بوده است؛ بنابراین بدون آگاهی از آن درک و فهم اشعارش برای مخاطبانی که از این دانش بی‌اطلاعند دشوار و دیریاب خواهد شد. شاعر شروان با بکارگیری مبتکرانه و خلاقانۀ این دانش و آراستن آن با انواع صناعات بیانی و بدیعی، در توصیفات خود موفقیت بیشتری یافته و با این کار مهارت و استادی خود را به اثبات رسانده است.

artistic use of medical terms in khaghani divan

background and objectives: using the terms of different sciences and knowledge ininventing themes and creating imaginary is one of the methods of poets in expressingopinions and explaining mental ideas. one of these sciences is medicine, which has founda special place in literature, and azerbaijani style poets, especially khaghani, have writtenmany poems related to this science. he has spoken on the occasion of patients, medicinesand treatments that without knowledge of medicine and medical knowledge terms, itbecomes difficult and complicated to understand his poems. the purpose of this study isto find out the poet's use of words and terms of this knowledge and its artistic applicationsin the court of khaghani shervani and also to be aware of the poet's goals in using thisknowledge.methodology: the present study has been done by descriptive-analytical method andusing library studies to research medical terms in khaghani divan and many diagrams havebeen drawn.findings: in khaghani divan, various medical information including types of diseases,types of drugs and treatments, medical supplies, occupations and even beliefs related toit have been discussed. khaghani using a variety of expressive arrays (similes, metaphors,allusions and metaphors) and rhetorical industries, both verbal (repetition, types of puns,puns, conjugations) and spiritual (ambiguity, good reasoning, contradiction, discernment,obscurity, observance) for example (appropriateness), question and answer, equationstyle, paradox, etc.), he has made his poetic images more artistic. khaghani has alsopursued various purposes in using these terms, the most important of which are thereflection of his medical knowledge to the audience, the description of the beloved, thepraise of praise, the condemnation of enemies and opponents, the condemnation of theheavens, the description of nature and the lament of the child.conclusion: the results show that khaghani had extensive knowledge in medicine andwas aware of the diseases and illnesses of his time. he was familiar with the properties ofvarious drugs and their effect on the treatment of patients as well as the treatment ofdiseases; therefore, without knowing it, understanding his poems is difficult and difficultfor the audience who are unaware of this knowledge. the poet shervan has been moresuccessful in his descriptions by using this knowledge creatively and adorning it withvarious expressive and original crafts, and by doing so, he has proved his skill and mastery.