آموزه های تعلیمی و شگردهای آن در «صفاء القلوب» و «نان و حلوا» با رویکرد غایتگرایی

زمینه و هدف: ادبیات تعلیمی وسیله ای برای ارائه آموزه های اخلاقی و تربیتی است تا در سایه توجّه به آنها، بتوان به سعادت و خوشبختی دست یافت. از دیرباز بخش عمده ای از اشعار فارسی در گروِ گیراترین مضامین اخلاقی و تربیتی بوده که پند و اندرزهای شایانی درون آنها نهفته است. نان و حلوای شیخ بهایی یکی از همین آثار اخلاقی ارزنده ای است که در دوره صفوی تالیف شده است. حزین شیروانی از شعرای دوره قاجار بود که صفاء القلوب را به پیروی از نان و حلوا با مضامین تعلیمی سروده است. این پژوهش در صدد پاسخگویی به این پرسش است که این دو اثر، متضمن چه نکات اخلاقی بوده و از چه شگردهایی بهره برده اند؛ همچنین چه سنخیّتی بین این دو اثر با نظریه غایتگرایی و اخلاق اسلامی است. روش مطالعه: نگارنده در راستای رسیدن به این هدف، به روش اسنادی، توصیفی-تحلیلی و آماری و براساس مطالعات کتابخانه ای، آموزه های تعلیمی را در دو بخش ایجابی و سلبی بررسی کرده و درنهایت شگردهای مورداستفاده را نشان داده است. یافته ها: دستاورد پژوهش نشانگر بازتاب گسترده ادب تعلیمی و اخلاق در دو اثر مورد مطالعه است. در کل دو اثر، 5 مورد ایجابی (قناعت، راستی، عصمت، صبر و توکّل) و 16 مورد سلبی (دوری از مال حرام، دوری از دعوی زهد، دوری از تدریس برای افسون عوام، دوری از اسباب دنیوی، دوری از قرب پادشاه، دوری از مناصب دنیوی، دوری از زبان پردازی، دوری از مصاحبت افراد ناشایست، دوری از عبادت برای بهشت، پرهیز از کجروی، دوری از حق ناشناسی، عدم پیروی از نفس، دوری از زنا، دوری از تکبّر و دوری از ریا) بکار رفته که در مقایسه نمونه های دو اثر، 5 مورد مشترک (2 مورد ایجابی: دعوت به قناعت، دعوت به توکّل و 3 مورد سلبی: دوری از مال حرام، دعوت به سکوت و خاموشی و دوری از ریا) دیده میشود. نتیجه گیری: قسمت سلبی آموزه ها بر بخش ایجابی سنگینی دارد و امر و نهی، سوال و جواب، قصه گویی، تمثیل، استفاده از آیات و احادیث و خطابهای محترمانه، از ابزار مورداستفاده در این دو اثر بوده است. نتایج ارائه شده در توصیه های اخلاقی، دلیلی بر همسویی هر دو اثر با نظریۀ غایتگرایی و انطباق آن با اخلاق اسلامی است.

educational teachings and its techniques in safa 'al-qulub and nan and halva with a teleological approach

background and objectives: educational literature is a means to provide moral and educational teachings so that happiness and happiness can be achieved by paying attention to them. for a long time, most of the persian poems have beendependent on the most compelling moral and educational themes, which contain valuable advice. sheikh baha'i nan and halva is one of these valuable moral works written in the safavid period. hazin shirvani was one of the poets of the qajar periodwho composed safa al-qulub following nan and halva with educational themes. thisstudy seeks to answer the question of what ethical points these two works containand what tricks they have used; also, what is the similarity between these two workswith the theory of teleology and islamic ethics?methodology: in order to achieve this goal, the author has studied the teachingteachings in both positive and negative parts through documentary, descriptiveanalyticaland statistical methods and based on library studies, and finally has shownthe techniques used.findings: the achievement of the research indicates the wide reflection ofeducational literature and ethics in the two studied works. in total two works, ٥positive cases (contentment, truth, infallibility, patience and trust) and ١٦ negativecases (avoidance of forbidden property, avoidance of asceticism, avoidance ofteaching for the enchantment of the common people, avoidance of worldlypossessions, avoidance of nearness to the king avoid worldly positions, abstain fromlinguistics, abstain from associating with unworthy people, abstain from worship forparadise, abstain from perversion, abstain from ignorance, disobedience to the soul,abstain from adultery, abstain from arrogance and abstain from hypocrisy.)compared to the samples of the two works, ٥ common cases (٢ positive cases:invitation to contentment, invitation to trust and ٣ negative cases: avoidance offorbidden property, invitation to silence and silence and avoidance of hypocrisy) canbe seen.conclusion: the negative part of the teachings is heavier than the positive partand commands and prohibitions, questions and answers, storytelling, allegory, use of verses and hadiths and respectful speeches have been the tools used in these two works. the results presented in the moral commendations are a reason for the alignment of both works with the theory of teleology and its adaptation to islamic ethics.