بررسی موتیو «رنگ» در غزلیات بیدل دهلوی از منظر زبانی– بلاغی

زمینه و هدف: بیدل، شاعر پرآوازۀ سبک هندی، شاعری مضمون‌پرداز و تصویرساز است که عنصر رنگ را از حوزۀ معنایی خاص خود خارج کرده و با ذهنی خلاق و ترکیب‌ساز، آن را به صور گوناگون و دلنشین تبدیل کرده ‌است و با همین کلمۀ ساده شبکۀ تداعی بسیار وسیعی را بوجود آورده ‌است. هدف این پژوهش آن است که برخی از تصویرسازیها و نوآوری های بیدل با موتیو «رنگ» از منظر بلاغی و زبانی بررسی و تحلیل شود و ارتباط آن با عقاید و اندیشه های وی تبیین گردد. روش مطالعه: پژوهش پیش رو با روش توصیفی-تحلیلی و به شیوۀ کتابخانه ای انجام شده ‌است. منبع اصلی کار، دیوان بیدل دهلوی به تصحیح اکبر بهداروند بوده که انتشارات نگاه آن را منتشرکرده ‌است. یافته ها: در دیوان بیدل بیش از هفتصد بار از واژۀ رنگ استفاده شده ‌است، تاآنجاکه افزون بر عنوان «شاعر آینه ها» که شفیعی کدکنی به وی نسبت داده ، میتوان او را «شاعر رنگ» نیز نامید. رنگ در اشعار بیدل، گاه بصورت زبانی و گاه در ساختار ادبی و بلاغی بکار رفته ‌است؛ گاه معنای لفظی و گاه مجازی و غیرواقعی از آن اراده شده است. به این ترتیب، این عنصر سهم قابل توجهی در شکل‌گیری معنا و صورت اشعار او داشته است. نتیجه گیری: از منظر بلاغی، بسامد چشمگیر استعارات نو و دور از هنجار با عنصر رنگ، بر ابهام و غنای سخن بیدل افزوده ‌است. تصاویری که بیدل با واژۀ رنگ ساخته ، بیشتر در راستای عقاید عرفانی اوست و در مفهوم دگرگونی، نابودی و فنا خلاصه میشود که آن را در قالب استعاره های کمیاب، تشبیهات و کنایات بکر و تازه بکار برده و جهانی دور از ذهن، درهم‌‌‌ریخته و سوررئالیستی را بنمایش گذاشته ‌است. از منظر زبانی، ترکیبات اضافی ساخته شده با رنگ، بالاترین بسامد را داشته ‌است، بخصوص ترکیباتی چون «شکست رنگ» و «گردش رنگ» که با عرفان وحدت جودی شاعر مرتبط است.