شگردهای کلیشه زدایی در غزل حسین منزوی

زمینه و هدف: یکی از عوامل مهم تحول و زایش سبکهای ادبی، کلیشه ای شدن مضامین و تصویرهای ادبی در دوره های متفاوت است که نمونۀ بارز آن، ظهور مکتب وقوع، سبک هندی و دورۀ بازگشت ادبی است. رایجترین تحلیل برای تشخیص کلیشه های ادبی، بازشناسی ابزار تکرار است. عنصر «تکرار» در ادبیات نقش کلیدی، اعم از مثبت و منفی، ایفا میکند. بسامد بالای این عنصر، گاه به ظهور «کلیشه» می‌انجامد و میتواند در تصاویر شعری، ترکیبات اضافی و وصفی، کلمات مرکب، نمادها و مانند آنها و نیز در جایگاه مضامین و عواطف ظهور کند. از این رو نوشتۀ حاضر به بررسی و تاثیر عنصر «کلیشه» در ابعاد ادبی غزل معاصر با مطالعۀ اشعار حسین منزوی میپردازد و در پی اثبات آن است که منزوی چگونه رنگ تکرار و کهنگی را از تصاویر و مضامین قالبی زدوده است. روش مطالعه: این پژوهش با روش توصیفی–تحلیلی و براساس مطالعۀ غزلیات حسین منزوی صورت گرفته است. یافته ها: منزوی گاه با پرداخت جزئی تصاویر و مضامین کلیشه ای، به خلق تصاویر و مضامین نو دست زده است. این پردازش اغلب با تلفیق اندیشه های کلیشه ای و خلاقانه بر ارزش هنری و ادبی شعر منزوی افزوده است و دیدگاه مخاطبان را درمورد کاربرد کلیشه تغییر میدهد. نتیجه گیری: برجسته ترین نوآوریهای حسین منزوی در کاربست مضامین و تصاویر قدما و کلیشه زدایی از آنها در این موارد میگنجد: نوآوری در کاربرد ترکیبات کلیشه ای، نوآوری در کاربرد تلمیح برای مضمون‌پردازی و تصویرسازی، نوآوری درکاربرد تمثیل و کنایه برای مضمون‌پردازی و تصویرسازی، نوآوری در تضمین و اقتباس از کلام گذشتگان برای مضمون‌پردازی و تصویرسازی، و آمیختن فنون بلاغی با تلمیح، تضمین، و تمثیل. این تمهیدات گوشه هایی از نوآوریها و ابداعات منزوی را بعنوان یکی از پیشگامان و پیشاهنگان غزل نو بازنمایی کرده و نشان میدهد چگونه غزل او از غزلهای سنتی متفاوت و به شعر نو مشابه شده است.