بررسی سبک نسخه خطّی «رسایل‌الاعجاز» بر مبنای سبک‌شناسی لایه‌ای

زمینه و هدف: «رسایل الاعجاز» یا «اعجاز خسروی»، اثر ارزشمند امیرخسرو دهلوی است که در اوایل قرن هشتم ه.ش در حوزۀ کتابت و انشا به نگارش درآمده است. با توجّه به اینکه تاکنون در کشور ما تصحیح منقّحی از این اثر صورت نگرفته است و نیز با توجّه به اهمّیّت و جایگاه این اثر در حوزۀ آثار ادبی نثر مصنوع، و کم‌توجّهی محقّقان به این اثر گرانبها، نویسندگان بر آن شدند مختصّات سبکی اثر را بر مبنای سبک‌شناسی لایه‌ای مورد پژوهش قرار دهند. بدلیل گستردگی موضوع، در پژوهش حاضر، تحلیل سه سطح آوایی، بلاغی و ایدئولوژیک مطرح شده است. روش مطالعه: این پژوهش، به روش تحلیلی توصیفی صورت گرفته است. یافته‌ها: براساس یافته‌های این پژوهش، برجسته‌ترین مختصّات سبکی اثر در سطح آوایی، کاربرد فراوان سجع و جناس، ترصیع و موازنه و اقسام تکرار است که زیبایی و هماهنگی کلام را ازلحاظ روابط آوایی افزون کرده است. بارزترین ویژگی سبکی اعجاز خسروی در حوزۀ بلاغی را میتوان رعایت تناسب و انسجام متنی نام برد. اقسام ایهام، اعمّ از ایهام تناسب، ایهام تضادّ و ایهام ترجمه یا به تعبیر امیر خسرو، «ترجمه‌اللّفظ» و ضمن‌اللّفظ را در واقع میتوان از مصادیق انسجام واژگانی بحساب آورد. نتیجه‌گیری: مولّف رسایل‌الاعجاز سبک نویسندگی منحصربفردی در این اثر از خویش بروز داده است که اساس آن بر رعایت تناسب و انسجام است. کاربرد مصادیق انسجام و پیوستگی مانند اقسام ایهام، همچنین، ابداع صنایع جدیدی در این حوزه، نظیر «ترجمه‌اللّفظ» و «ضمن‌اللّفظ» توسّط امیرخسرو و وفورکاربرد آنها میتواند بیانگر اهمّیّت رعایت تناسب میان اجزای متن، برای وی باشد.