سبک‌شناسی اشعار عاشورایی اهلی شیرازی، بابافغانی شیرازی و فضولی بغدادی

زمینه و هدف: مرثیه دراصطلاح بمعنای سرودن شعر در رثای شخص است و از نخستین ادوار شعر فارسی وجود داشته است. این گونۀ ادبی در عصر صفوی با حادثۀ کربلا پیوند خورد و رفته‌رفته بصورت یک فرهنگ استوار درآمد. از آن زمان شاعران شیعی به سرودن اشعار مذهبی، بویژه اشعار عاشورایی و شرح جزئیات وقایع آن پرداختند. اهلی شیرازی، بابافغانی شیرازی و فضولی بغدادی، ازجمله شاعران بزرگ عصر صفوی هستند که در رثای امام‌حسین(ع) و شهیدان کربلا اشعار شورانگیزی سروده‌اند. در این پژوهش 318 بیت از اشعار عاشورایی شاعران مذکور از دیدگاه سبک‌شناسی بررسی و سبک آنها، با تحلیل آماری داده‌ها، در سه سطح ادبی، زبانی و فکری پژوهیده شده است. روش مطالعه: روش تحقیق در این مقاله، توصیفی-تحلیلی و روش گردآوری اطّلاعات، اِسنادی (کتابخانه‌ای) است. با مراجعه به دواوین سه شاعر، ده شعر رثایی در سوگ امام‌حسین (ع) و یارانش بعنوان جامعۀ آماری این پژوهش گردآوری شد که مجموعاً بالغ بر سیصدوهجده بیت است؛ نگارنده پس از جمع‌آوری اطّلاعات به توصیف سبک‌شناسانۀ ابیات مرثیه‌ها در سه سطح زبانی، ادبی و فکری دست یازیده و درنهایت نیز تحلیل براساس یافته‌های استخراج‌شده صورت گرفته است.یافته‌ها: هرچند در این مرثیه‌ها شاعران به صناعات شعری چندان وقعی نمینهند، اهلی شیرازی نسبت‌ به دو شاعر دیگر کاربردهای هنریتری دارد. نتیجه‌گیری: در سطح زبانی، اغلب مرثیه‌ها اوزان سنگین و لحنی آرام و غم‌انگیز دارند. بسامد واژگان عربی و نیز واژه‌هایی با گفتمان عزاداری عاشورا (مانند کربلا، خون، شهید، غم) در همۀ مرثیه‌ها چشمگیر است. ساختار نحوی بسیاری از جمله‌ها بضرورت شعر بهم ریخته، ولی این دگرگونیها در شعر متداول بوده و برجستگی محسوب نمیشود. در سطح فکری نیز همۀ مرثیه‌ها مویّد شیعی‌ بودن شاعران است؛ نسبت‌دادن حادثۀ عاشورا به فلک که نوعی جبرگرایی است، در این اشعار چشمگیر است. مهمترین برآیند پژوهش حاضر آشکار کردن شباهتها و تفاوتهای سبکی مرثیه‌های این سه شاعر و شناخت دیدگاه آنان درمورد سیّدالشّهدا(ع) است که تزکیۀ روح در چشمۀ زلال سوگواری عاشورا را درپی دارد.