تلفیق استعاره‌های مفهومی و تصویر در دیوان حافظ

زمینه و هدف: زبانشناسی شناختی به ارتباط میان زبان، ذهن و تجربیات فیزیکی اجتماعی انسان میپردازد و به عنوان رویکردی معنا بنیاد مجموعه‌ای از نظریات را شامل میشود که استعاره مفهومی از مهمترین آنهاست. از دیدگاه این نظریه استعاره‌ها ابزاری اساسی برای درک امور انتزاعی و غیرملموس در ذهن بشر هستند و حوزه کار و نفوذ آنها نه در سطح واژگان که در عمق معنا و مفاهیم میباشد. پژوهش حاضر بر آنست تا با مروری گذرا بر مطالعات و نگرشهای مدرن پیرامون استعاره‌ها غزلیات حافظ را با توجه به نظریه استعاره مفهومی بررسی نماید و حوزه‌های نگاشت یا انطباق میان دو حوزه مبدا و مقصد را که به کمک تصاویر انجام میگیرد بررسی کند. روش مطالعه: این پژوهش با روش توصیفی، تحلیلی و با بررسی20 غزل از دیوان حافظ براساس مباحث «مبدا، مقصد، نگاشت و تصویر» در چهارچوب نظریه زبانشناسی شناختی است. نحوه استخراج داده‌ها بدین شکل است که نخست استعاره‌های زبانی استخراج و از میان این استعاره‌ها نگاشتهای اصلی نهفته در آنها شناسایی میشود. سپس مفاهیم ذهنی و تصویری برخی کارکردهای معنایی آنها نیز تحلیل میشود. یافته‌ها: حوزه‌های تعریف شده در نظریه استعاره مفهومی و مصادیق آن از جهات بسیاری با زمینه‌های مفهومی و کاربردی اشعار حافظ مشابهاتی دارد؛ به نحوی که میتوان غزلهای حافظ را نمونه‌ای از استعاره‌های مفهومی دانست که با استفاده از نگاشتهای گوناگون و تصاویر به انتقال معانی و مفاهیم متناسب با آنها میپردازد. نتیجه‌گیری: استعاره در دیوان حافظ ابزار توانمندی برای بیان معانی پیچیده، مبهم و دور از ذهن و تصویر است که با استفاده از تجربه شعری و زبانی شاعر به بهترین شکل ببار نشسته است. با توجه به داده‌های پژوهش، مهمترین و پربسامدترین نگاشتها و انواع مصداقهای عینی و ذهنی که حافظ برای توصیف و تصویرگری از آنها بهره گرفته است، به ترتیب عبارتند از: «طبیعت، عشق و رندی، امید، زهد و ریا، عرفان و ملامت» است که بیشترین بسامد مفاهیم استعاری در دیوان حافظ مربوط به «طبیعت» و کمترین مربوط به «عرفان و ملامت» است.