گفتمان حاکم بر متون قرن چهار و پنج دانشنامه (الهیات)، نوروزنامه، کیمیای سعادت

زمینه و هدف: تحلیل گفتمان دارای مطالب و نظریه‌های عمده‌ای است که هریک از آنها میتواند برای تحلیل دانشنامه، نوروزنامه و کیمیای سعادت کارساز باشد. مطالعات گفتمانی از این جهت که نسبتی روشمند بین متن و دیدگاه‌های اجتماعی، سیاسی و مذهبی منتقدان را آشکار میسازد، حائز اهمیت است. در این میان میتوان از گفتمان ارنستو‌لاکلاو شنتال‌موف که از جهاتی به فوکو نزدیکتر است و همچنین از گفتمان فرکلاف استفاده کرد. بررسی گفتمان ابن‌سینا، خیام و غزالی، با مشخص کردن شبکۀ روابط معنا‌بخش متن، امکان به چالش کشیدن گفتمان فراگیر حاکم بر اثر و تحول بر نظامِ تثبیت‌شدۀ مفاهیم آن را فراهم میسازد. روش مطالعه: پژوهش پیش‌رو مطالعه‌ای توصیفی تحلیلی است که به شیوۀ پژوهش کتابخانه‌ای انجام شده است، در این پژوهش با رویکرد تحلیل گفتمان، صورت‌بندیهای گفتمانی که این سه نویسنده بکار گرفته‌اند، تحلیل و تبیین میشود. یافته‌ها: گفتمان مورد التزام ابن‌سینا در اثبات واجب‌الوجود، گفتمانی عقلی فلسفی، متکی بر استدلال است. و گفتمان خیام گفتمانی مادی فرهنگی است که در بازتولید گفتمان نوروزنامه، نقش اساسی ایفاء میکند. گفتمان غزالی با گرایش عرفانی است. نتیجه‌گیری: هرچند این سه گفتمان باهم در تقابل هستند، بیشتر، گفتمان جهان‌بین خیام در مقابل گفتمان جان‌بینِ ابن‌سینا و غزالی است، گفتمان ابن‌سینا و غزالی نیز در تقابل هم میباشند. در بین این سه گفتمان، گفتمان غالب غزالی با در دست داشتن قدرت و اعمال فشار بر دو گفتمان دیگر، آنها را از میدان گفتمانی طرد میکند و خود بعنوان قدرت غالب و برتر، گفتمان خود را نمایان میکند.