بررسی سبکی و محتوایی نسخۀ خطی «اصول الفصول فی حصول الوصول» اثر رضا قلی خان هدایت

زمینه و هدف: نسخۀ خطی «اصول الفصول فی حصول الوصول» اثر رضاقلی خان هدایت (1215-1288 ه. ق) یکی از نویسندگان بنام عصر قاجار در قرن سیزدهم هجری قمری است. این اثر تاکنون تصحیح و چاپ ‌نشده است. کتاب در حکم دایره المعارف عرفانی است که نویسنده در آن به سیر عرفان از گذشته تا روزگار خود پرداخته است. تاکنون دو نسخه از این کتاب در کتابخانه‌های مجلس و دانشگاه بوعلی همدان معرّفی شده است. هدایت این کتاب را در هجده فصل، نگاشته و توجه به اصول هجده‌گانۀ کتاب، اسّ و اساس تصوّف عصر قاجار را بنمایش میگذارد. با توجه به اهمیّت تاریخی و ادبی این اثر، نویسنده در درصدد آن است تا به معرّفی نسخۀ اصول الفصول و بررسی و عناصر و مولفه‌های سبکی، بیان ویژگیهای زبانی، ارزش ادبی، دینی و عرفانی و تاریخی آن بپردازد. معرّفی این اثر، علاوه بر نشان دادن جایگاه ادبی آن در تبیین گسترۀ عرفان و تصوّف نیز موثر خواهد بود. روش مطالعه: این پژوهش با روش توصیفی تحلیلی و با کمک منابع کتابخانه ای انجام شده است. یافته ها: مولف در ابتدا به معرّفی سلسله های عرفانی پرداخته و سپس سلسلۀ نعمت‌اللهی و زندگی شاه نعمت‌الله ولی را معرّفی کرده است. از دیدگاه ساختار زبانی، هدایت در اثر خود کوشیده است از زبان گذشتگان و رویّۀ زبانی آنان بهره جوید تا اثر خویش را مقبول طبع عام کند؛ ازاین‌رو از کاربردهای قدیم زبان، بسیار استفاده کرده است. نتیجه گیری: نثر هدایت پخته و استوار است و از دشواری و پیچیدگی به دور، به همین دلیل و بسبب نزدیکی این اثر به زمان ما، دارای ویژگیهای خاص و ممتاز سبکی نیست و ازآنجاکه این اثر منثور، همراه با ابیاتی از شعر شاعران دیگر است، مواردی از مختصات سبکی دارد.