ناهمسانیهای اندیشۀ خیامی با بوستان سعدی

زمینه و هدف: ظهور و بروز اندیشۀ خیامی در اثری تعلیمی- اجتماعی نه با عرف ادب تعلیمی سازگاری دارد و نه با عرف اندیشۀ خیامی. بویژه اینکه یک سر برخی از آموزههای خیامی مانند دم را غنیمت شمردن و باده ستایی دور از غایت ادب تعلیمی است. ذات اندیشۀ خیامی تابوشکن و اخلاق گریز است؛ ازاینرو گفتمان خیامی در جامعۀ اسلامی طرد میشود. پربسامدترین درونمایه‌های این اندیشه، تامل در مسئلۀ مرگ است که در بوستان نیز همچون رباعیات خیام، در تمثیلاتی مانند رفتن به گورستان، سخن گفتن با کله، بررستن سبزه از گور، و کندن خشت از مزار دیده میشود؛ همچنین از باده‌ستایی، دم را غنیمت شمردن، اختیار و حیرت و شک در هستی، خالق و جهان پس از مرگ، و جبرگرایی، باید نام برد که رگه‌هایی از اباحه گری و مشرب دهری دارند. سوال اصلی این پژوهش آنست که آیا این درونمایه‌ها در بوستان مجال بروز یافته و در این صورت با چه هدفی ارائه شده‌اند؟ آیا این هدف، همسو با اندیشۀ خیامی است و یا خیر؟ روش: این مقاله با روش توصیفی- تحلیلی انجام شده است.یافته‌ها: سعدی جامعه را به سرزندگی در حین انذار از عقوبت پس از مرگ، لذت بردن در این دنیا در عین توجه به آن دنیا، و توجه به منعفت جمعی و نهفردی دعوت میکند. نتیجه‌گیری: این مقاله نشان میدهد بازتاب اندیشۀ خیامی در بوستان صرفاً تعدیل نیافته، بلکه دقیقاً به مقوله‌ای اخلاقی تبدیل شده و در نتیجه تا حدودی کارکرد خیامی خود را از دست داده است. اندیشۀ سعدی در بوستان بدلیل نگاه دینی - اخلاقی، کارکردگرایانه و دعوت به‌حس مسئولانه برای تک تک آحاد جامعه، توجه به جهان پس از مرگ، و آرمانشهرگرایی، با اندیشۀ خیامی فاصله دارد.