تقابل اقتدارگرایی و مشروطه خواهی در دوره فَترت مجالس دوّم و سّوم(1332-1330ه . ق)

تحولات سیاسی ایران در دوره دوم مجلس شورای ملّی (1329-1327هـ ق) حول محور تنش و چالش احزاب سیاسی و تلاش مشروطه‏خواهان برای اصلاح نظام اقتصادی ایران بود. امّا سرانجام در پی دو اتمام حجتی (التیماتومی) که دولت روسیه در ذی حجه 1329ه.ق/ دسامبر1911م ـ به بهانه پایان دادن به فعالیت مورگان شوستر آمریکایی، خزانه دار کل ایران – به دولت صمصام السلطنه داد، مجلس شورای ملّی دوره دوم به دستور ابوالقاسم خان ناصرالملک نایب السلطنه تعطیل و نظام مشروطه در عمل برچیده شد. این دوره که مقارن با دوران نیابت سلطنت ناصرالملک بود، به علت انحلال مجلس و چیره شدن فضای اختناق‏آمیز سیاسی بر کشور، به دوره استبداد ناصرالملکی شهرت یافته است. چند ماه پس از آغاز دوره فترت مجلس دوم و سوم (1332-1330ه.ق) دولت نجفقلی خان صمصام السلطنه، که قادر به رفع مشکلات داخلی و خارجی کشور نبود، جای خود را به دولت جدیدی داد که به ریاست میرزا محمد علی خان علای السلطنه تشکیل یافت (صفر1331)، دولتی که دول روس و انگلیس آن را «دولت مقتدر» نامیدند. اگر چه در دوره مورد نظر خبری از فعالیت احزاب سیاسی و انتشار مطبوعات آزاد نبود و قسمت اعظم آن ـ در مقایسه با دوران مجلس اول و دوم ـ توام با اختناق سیاسی سپری شد، لیکن از ماه‏های میانی دولت علای‏السلطنه به بعد، تلاش‏های جدی‏ای از سوی عناصر ملی و آزادی‏خواه به منظور احیای نظام مشروطه صورت گرفت . نوشته حاضر تلاش دارد ضمن معرفی اجمالی اوضاع سیاسی ایران دردوره فترت مجلس، کوشش آزادی‏خواهان برای احیای نظام مشروطه را به اختصار مورد ارزیابی قرار دهد.