مروری بر تاریخ حبس در قرون نخستین اسلامی

در ایران پیش از اسلام، حبس و محبس از جایگاه خاصی برخوردار نبودند و « مجازات محکومان» دارای معنای حقوقی و یا سیاسی ویژه‏ای نبود. هر چند که منابع و متون تاریخی از حبس شاه‏زادگان و مدعیان تاج و تخت و هم‏چنین مخالفان حکومتی حکایت می‏کند که می‏توان دست‏گیری و حبس پیروان فرقه‏های دینی مانوی و مزدکی در دوران ساسانیان را از مصادیق وجودی این گونه محیط‏ها برشمرد. در دوران اسلامی و در زمان پیامبر(ص) و خلفای راشدین نیز، محبس و حبس دارای جنبه کیفری نبودند، هرچند که در کتاب و سنت، از مشروعیت حبس، محبس و محبوس به کرّات یاد شده است. اما دوران خلافت بنی‏امیه را باید آغاز خروج جایگاه حبس و محبس از مسیر اصلی آن دانست که عملاً به محل آزار و شکنجه مخالفان حکومت‏ها و مجرمان تبدیل شد. از آن پس، جنبه‏های تربیتی، تادیبی و اصلاحی محبس نادیده گرفته شد و در تمام دوران عباسی این وضعیت ادامه یافت. گسترش تعداد زندان‏ها به معنای بهبود وضعیت داخلی آن‏ها شمرده نمی‏شد، و علاوه بر رنج و سختی‏های ناشی از شکنجه‏های محیط محبس باید از نامناسب بودن شرایط زیستی آن غافل نبود. در این بین، اقداماتی محدود در راستای بهبود وضعیت دل‏خراش محبس‏ها، توسط برخی از دولت‏مردان صورت گرفت که تنها برای مدتی کوتاه به تسکین سختی محیط‏های حبس و محبس‏های قرون نخستین اسلامی انجامید. مقاله حاضر، با مروری بر تاریخ حبس، تعاریف مترتب بر آن را از دوران پیش از اسلام تا پایان دوره عباسی، و شرایط موجود محبس‏های آن روزگار را، ضمن توجه به مسایل فقهی و حقوقی مترتب بر این اماکن از منظر تاریخی، مورد بررسی و تحلیل قرار می دهد.