واکنش ارقام ذرت فوق شیرین به تاریخ کاشت از نظر صفات مرتبط با عملکرد دانه، بلال و فرآوری صنعتی

شرایط مطلوب دمایی استان همدان در فصل تابستان (روزهای گرم و شب‌های خنک) سبب شده است که ذرت فوق شیرین تولیدی این استان به دلیل بالا بودن درصد استحصال دانه از بلال سبز، در زمرة مناسب‌ترین ذرت‌های فوق شیرین کشور برای فرآوری  صنعتی (انجماد و یا کنسروسازی دانه) محسوب شود. با توجه به این‌که تاریخ کاشت ذرت فوق شیرین، کلیۀ مراحل فنولوژیک گیاه را تحت تاثیر قرار می‌دهد و  با اثرگذاری بر اجزای عملکرد دانه، سبب تغییر عملکرد نهایی دانه و بلال می‌شود، تحقیق حاضر با هدف مقایسه تاثیر تاریخ‌های متفاوت کاشت ارقام ذرت فوق شیرین بر صفات زراعی و فنولوژیک، عملکرد دانه و بلال سبز و فرآوری محصول برای صنایع غذایی انجام شد. آزمایش به‌صورت کرت‌های خرد شده در قالب طرح بلوک‌های کامل تصادفی با سه تکرار در ایستگاه اکباتان مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان همدان، طی سال‌های زراعی 1399- 1400 و 1400- 1401 اجرا گردید. تاریخ کاشت (در سه سطح، شامل: 20 اردیبهشت، 15خرداد و 10 تیر) در کرت‌های اصلی و پنج رقم ذرت فوق شیرین شامل: بیسین، مسنجر، شبا، پشن و شیکر در کرت‌های فرعی قرار گرفتند. پس از توزین بلال‌های برداشتی (مرحلة شیری شدن دانه)، عملکرد بلال‌ سبز در واحد سطح تعیین شد. همچنین با جدا کردن دانه از چوب بلال، عملکرد دانه (دانه کنسروی) در واحد سطح و نسبت وزن دانه به وزن بلال سبز (درصد استحصال دانه از بلال) تعیین گردید. با استفاده از دستگاه رفراکتومتر چشمی، درصد مواد جامد محلول دانه نیز مشخص گردید. مطابق نتایج حاصله، بیشترین میزان درجه روز رشد تا گرده‌افشانی در میان ارقام مورد بررسی به ترتیب با 713/4، 698/2 و 688/7 سانتی‌گراد متعلق به ارقام شیکر، مسنجر و بیسین و در میان تاریخ‌های کاشت، با 708/5 سانتی‌گراد متعلق به تاریخ کاشت 20 اردیبهشت بود. با این‌همه، بالاترین مقادیر درجه روز رشد تا برداشت بلال در تاریخ کاشت 15 خرداد مشاهده شد و ارقام مسنجر، شیکر و بیسین به ترتیب با 1212، 1195 و 1162 سانتی‌گراد، برتر از سایر ارقام در این تاریخ کاشت بودند. از نظر تعداد ردیف دانه، نوبت دوم کاشت با 15/17 واحد برتر از سایر نوبت‌های کاشت و ارقام مسنجر، شیکر و بیسین به ترتیب با 14/95، 14/74 و 14/59 برتر از سایر ارقام بودند. از نظر تعداد دانه در ردیف، بیشترین مقادیر ارقام مختلف در نوبت دوم کاشت مشاهده شد و رقم بیسین با 44/58 واحد، از برتری معنی‌دار نسبت به سایر ارقام در این تاریخ کاشت برخوردار بود. مقادیر بالای تعداد ردیف دانه و تعداد دانه در ردیف (به عنوان اجزای عملکرد دانه)، سبب شد که  رقم بیسین بیشترین مقادیر عملکرد بلال سبز و دانه (به ترتیب 38854 و 15922 کیلوگرم در هکتار) را در میان ارقام مختلف نوبت دوم کاشت به خود اختصاص دهد. همچنین بیشترین میزان مواد جامد محلول دانه با 23/11 درصد در نوبت سوم کاشت مشاهده شد که از برتری غیر معنی‌دار نسبت به نوبت دوم کاشت (22/32 درصد) برخوردار بود. ارقام مسنجر، شبا و بیسین به ترتیب با 24/37، 22/38 و 22/17 درصد مواد جامد محلول دانه از برتری معنی‌دار نسبت به سایر ارقام برخوردار بودند.  در مجموع نتایج نشان داد که مناسب‌ترین تاریخ کاشت برای ذرت فوق شیرین در استان همدان، اواسط خردادماه است و با توجه به کاهش قابل توجه عملکرد بلال سبز و دانه، به تاخیر انداختن کشت به تیرماه توصیه نمی‌شود. همچنین با توجه به مقادیر بالای عملکرد بلال سبز و دانه (به همراه مقادیر مطلوب درصد مواد جامد محلول) رقم بیسین در مقایسه با سایر ارقام، کشت این رقم در همدان و نواحی با اقلیم مشابه پیشنهاد می‌شود.

response of super sweet corn cultivars to planting date for traits related to grain and ear yields and industrial processing

introductionthe limited availability of groundwater in hamedan province, along with the short growth period and lower water requirements of sweet corn varieties (compared to late-maturing grain corn), has encouraged the expansion of sweet corn cultivation in the region. the super sweet corn produced in hamedan is considered one of the most suitable in iran for industrial processing such as canning or freezing, due to the region’s favorable summer climate – characterized by warm days and moderate nights-which contributes to a high grain extraction percentage from green ears. planting date significantly affects the phenological development of super sweet corn, thereby affecting the yield components and ultimately the grain and green ear yields. this study aims to evaluate the effects of different planting dates on the phenological and agronomic traits of various super sweet corn cultivars, with a focus on grain and green ear yields as well as their suitability for industrial food processing.materials and methodsa two-year field experiment (2020-2021 and 2021-2022) was conducted at ekbatan station of agriculture and natural resources research and education center in hamedan province, iran. the experimental design was a split-plot arrangement. planting dates (9 may, 4 june, and 30 june) were assigned to the main plots, while cultivars (basin, messenger, sheba, passion and shaker) were allocated to the subplots. at harvest time (milky grain stage), the green ear yield per unit area was recorded. after separating the grain from the cob, the canned grain yield and the grain-to-green ear weight ratio (percentage of grain extraction) were calculated. in addition, the percentage of total soluble solids (tss) in the grain was measured using a refractometer. a combined analysis of variance (anova) was performed across the two years, and the effects of planting date and cultivar on the mean of each trait were compared using the least significant difference (lsd) test at the 5 % probability level.results and discussionaccording to the results, the highest values of growth degree day (gdd) to pollination were observed in the cultivars shaker (713.4 °c), messenger (698.2 °c) and basin (688.7 °c).  among the planting dates, the earliest date (9 may) recorded the highest gdd to pollination with 708.5 °c. however, the highest gdd values ​​ to ear harvest were observed from the 4 june planting date. in this planting time, the cultivars messenger, shakar and basin demonstrated superior performance with 1212 °c, 1195 °c and 1162 °c, respectively. regarding the number of rows per ear, the second planting date (4 june) showed a significant advantage with an average of 15.17 rows, outperforming the other planting dates. among the cultivars, messenger (14.95), shaker (14.74), and basin (14.59) exhibited significantly higher values than the others. similarly, in terms of the number of grains per row, ​all cultivars achieved their highest values under the second planting date. the basin cultivar was significantly superior with 44.58 grains per row. the high values for both the number of ear rows and grains per row - key components of grain yield – contributed to the basin cultivar achieving the highest green ear and grain yields (38854 and 15922 kg ha-1, respectively) under the second planting date. additionally, the highest tss content (23.11%) was recorded under the third planting date (30 june), although this value was not significantly different from that of the second planting date (22.32%). among cultivars, messenger (24.37), sheba (22.38) and basin (22.17%) showed significant superiority in tss content compared to the other cultivars.conclusionin the hamedan region, where late spring and early autumn frosts are common, selecting an appropriate planting date for sweet corn is crucial. based on the results, the most suitable planting period for super sweet corn in hamedan province is the first ten days of june. delaying planting until the third ten-day period of june is not recommended, as it leads to a significant reduction in both green ear and grain yields. furthermore, due to its high green ear and grain yields, along with acceptable levels ​​of tss content, the basin cultivar is recommended for cultivation in hamedan and other areas with similar climatic conditions.