ارزیابی تنوع صفات ریخت‌شناسی توده‌های یونجۀ پاکلاغی (.lotus corniculatus l) در استان خوزستان

یونجۀ پاکلاغی (.lotus corniculatus l)، یک لگوم علوفه‌ای متحمل به شوری است که از لحاظ ریخت‌شناسی بسیار متنوع می‌باشد و بیش‌ترین تنوع ژنتیکی این گیاه در حوزۀ مدیترانه است. دامنۀ پراکنش اکولوژیکی بسیار گسترده‌ای برای این گیاه گزارش گردیده است که همین موضوع سبب بروز صفات چندشکلی در آن شده است. با هدف بررسی تنوع ریخت‌شناسی این گیاه در استان خوزستان، جمع‌آوری 126 ژنوتیپ متعلق به نه توده از رویشگاه‌های طبیعی آن (شامل اهواز، شیبان، ملاثانی، حمیدیه، سوسنگرد، کارون، جزیرۀ مینو، هندیجان و شاوور) در بازۀ زمانی فروردین تا بهمن‌ماه 1402 انجام شد. تعداد 14 صفت کیفی و چهار صفت کمی بر اساس دستورالعمل موسسۀ بین‌المللی ذخایر توارث (ibpgr) و نیز بررسی منابع، انتخاب، کدگذاری و ارزیابی شدند. صفات کیفی مورد بررسی شامل عادت رشدی، فرم رویشی، اندازه سه برگچه‌ نسبت به هم، شکل برگچه‌ها، کرک‌دار بودن برگچه‌‌ها، ضخامت برگچه‌ها، نوک برگچه‌ها، سفتی ساقه، شکل مقطعی ساقه، رنگ ساقه، کرک بر روی ساقه، رنگ جام گل، شکل دندانه کاسۀ گل و کرک کاسۀ گل، و صفات کمی طول دندانه نسبت به لولۀ کاسۀ گل، طول برگچۀ میانی، عرض برگچۀ میانی و ارتفاع گیاه مورد ارزیابی قرار گرفت. گروه‌بندی توده‌ها با استفاده از آنالیز خوشه‌بندی به روش ward و ضریب اقلیدسی و تایید گروه‌بندی انجام شده به کمک آزمون تجزیۀ تابع تشخیص در نرم‌افزار spss و تجزیه به مولفه‌های اصلی در نرم‌افزار r انجام پذیرفت. مشاهدات حاصل از بررسی صفت فرم رویشی در توده‌های مورد مطالعه نشان داد که 88/10 درصد از ژنوتیپ‌ها به صورت علفی و 11/90 درصد به صورت چوبی بودند. همچنین 65/87 درصد ژنوتیپ‌ها عادت رشدی خیزان، 22/22 درصد آن‌ها به صورت راست یا برافراشته و 11/90 درصد آن‌ها شبیه به حالت خوابیده یا گسترده مشاهده شدند. تودۀ جزیرۀ مینو بر اساس صفت فرم رویشی چوبی و عادت رشدی شبیه به حالت خوابیده یا گسترده متفاوت از سایر توده‌ها قرار گرفت. از طرف دیگر صفات یکسان بودن یا متفاوت بودن اندازه سه برگچه‌، نوک برگچه‌، شکل برگچه‌ها و رنگ جام گل دارای تنوع بالایی در درون توده‌ها بود به طوری که حتی بر روی یک گیاه نیز تنوع بالایی مشاهده گردید؛ اما تنوع صفات مذکور به طور پیوسته در بین توده‌های مختلف تکرار شده و هم‌پوشانی بسیار مشاهده شد؛ درحالی‌که سایر صفات مورد بررسی فاقد تنوع بودند. نتایج تجزیۀ واریانس نشان داد که صفات کمی طول برگچۀ میانی، عرض برگچۀ میانی و ارتفاع گیاه در سطح پنج درصد معنی‌دار بود. همچنین نتایج مقایسۀ میانگین، توده‌های همگن را از نظر صفات مورد بررسی مشابه یا متفاوت به خوبی شناسایی کرد. در هر دو تجزیۀ خوشه‌ای و تجزیه به مولفه‌های اصلی تودۀ جزیرۀ مینو به دلیل فرم رویشی و عادت رشدی در گروه جداگانه‌ای از سایر توده‌ها قرار گرفت. صحت گروه‌بندی انجام شده در تجزیة خوشه‌ای توسط تجزیۀ تابع تشخیص تایید گردید. نتایج این پژوهش می‌تواند در مدیریت نگهداری ژرم‌پلاسم تودۀ جزیرة مینو موثر باشد. همچنین نتایج نشان داد که برخی از توده‌ها علی‌رغم فاصلۀ جغرافیایی در کنار یکدیگر قرار گرفتند که این موضوع می‌تواند گویای اثر شرایط اکولوژیکی بر ریخت‌شناسی باشد. بر این اساس توصیه می‌شود توده‌ها در شرایط کشت یکسان مورد ارزیابی قرار گیرند تا تاثیر شرایط رویشگاه حذف گردد.

evaluation of morphological variability of bird’s-foot trefoil (lotus corniculatus l.) accessions in khuzestan province

introductionbird’s-foot trefoil (lotus corniculatus l.; persian: yonjeh pa’kalaghi) is a salt-tolerant, nitrogen-fixing forage legume from the fabaceae family, valued for its adaptability to diverse environments and its role in sustainable agriculture. the species exhibits considerable polymorphism and morphological variation across its natural range, with the mediterranean region recognized as a center of genetic diversity. despite its ecological and agronomic significance, morphological diversity in natural habitats of iran remains understudied, especially in the southwest, where no comprehensive evaluation has been conducted. this study addresses this gap by assessing morphological traits in accessions collected from multiple areas of the region to better understand variation under natural conditions. material and methodsthis study investigated the morphological diversity of bird’s-foot trefoil by collecting 126 genotypes from nine distinct accessions across khuzestan province. the accessions included ahvaz, sheyban, mollasani, hamidiyeh, susangerd, karun, minoo island, hendijan, and shavoor. sample collection was conducted from march 2023 to january 2024 in natural habitats to capture the full range of phenotypic variation. a total of 18 morphological traits were evaluated-14 qualitative and 4 quantitative-selected based on the guidelines of the international board for plant genetic resources (ibpgr) and previous research findings. the qualitative traits included growth habit, vegetative form, relative size of the three leaflets, leaflet shape, leaflet indumentum, leaflets thickness, leaflet apex, stem firmness, stem cross-sectional shape, stem color, stem indumentum, corolla color, calyx teeth shape, and calyx indumentum. the quantitative traits measured were central leaflet length, central leaflet width, the ratio of calyx teeth to calyx tube length, and plant height. data were analyzed using multivariate statistical methods. cluster analysis was performed using ward’s method and the euclidean distance coefficient to group accessions. the accuracy of clustering was validated through discriminant function analysis using spss software. in addition, principal component analysis (pca) was conducted in r software to identify the key traits contributing to morphological variability and to visualize the relationships among genotypes.results and discussionanalysis of vegetative form among the studied genotypes revealed that 88.10% of the genotypes were herbaceous, while 11.90% exhibited woody structure. regarding growth habit, 65.87% of genotypes were decumbent, 22.22% were erect or ascending, and 11.90% were like procumbent or prostrate. the minoo island accession was distinct in both vegetative form (woody) and growth habit (similar to procumbent or prostrate plants), setting it apart from the other accessions. considerable variation was observed in several qualitative traits, including leaflet size (three leaflets per leaf, same or different sizes), leaflet apex, leaflet shape, and corolla color within the accessions, demonstrating high variation even on a single plant. conversely, certain traits, such as stem color and cross-sectional shape, exhibited no variation. analysis of variance (anova) indicated that the three of the four quantitative traits were statistically significant at the 5% level. duncan’s multiple range test effectively distinguished homogeneous groups and identified similarities and differences among accessions. cluster analysis grouped the accessions based on morphological traits, with minoo island forming a distinct cluster due to its unique vegetative form and growth habit. these results were further supported by principal component analysis (pca), which helped visualize trait contributions and genotype relationships. discriminant function analysis confirmed the accuracy of the cluster groupings. interestingly, some accessions from geographically distant locations clustered together, suggesting that similar ecological conditions may influence morphological traits. to isolate genetic variation from environmental effects, future evaluations should be conducted under uniform cultivation conditions. conclusion the observed morphological diversity among bird’s-foot trefoil accessions highlights the species’ adaptability to varying environmental conditions. this variability is particularly valuable for conservation and breeding programs. the unique characteristics of the minoo island accession, especially its vegetative form and growth habit, make it a promising candidate for targeted germplasm conservation and further agronomic evaluation.