تحلیل چندمتغیره‌ برخی عوامل محیطی و پوشش گیاهی در ارتباط با شدت‌ چرا در مراتع سیاه بیشه مازندران

سابقه و هدف: شدت چرای دام از هر نوع که باشد با تغییر در فراوانی گونه های کلید و ضروری که ضامن بقا پایداری و کارکرد اکوسیستم های مرتعی هستند، مراتع را تحت تاثیر قرار می دهد. با توجه به اهمیت این موضوع تحقیق حاضر در مراتع حوزه آبخیز سیاه بیشه استان مازندران به‌منظور بررسی تغییرات پوشش گیاهی و برخی عوامل محیطی در شدت های چرایی مختلف دام انجام گرفته است.مواد و روش ها: تحقیق حاضر در سه مرتع (مراتع دونا، خاکک و گزنک) در بخشی از حوزه آبخیز سیاه بیشه در جاده کندوان در منتهی الیه جنوب شرقی استان مازندران انجام شد. به منظور بررسی شدت چرا، سه سایت با شدت چرای زیاد و چرای کم بر حسب فاصله از دامداری و منابع چرا (آبشخور) انتخاب شد. بدین منظور، 3 ترانسکت 100 متری به طور تصادفی در هر فاصله از منبع چرای دام و 5 پلات با فواصل 20 متری در طول هر ترانسکت استقرار یافت. اندازه پلات های نمونه برداری با توجه به نوع و پراکنش گونه های گیاهی منطقه یک در یک مترمربعی انتخاب شدند. در طول هر ترانسکت سه نمونه خاک از عمق 0 تا 30 سانتی متری برداشت شد. داده های اقلیم نیز با استفاده از اطلاعات هواشناسی ایستگاه های سینوپتیک استان مازندران جمع آوری گردید. رج بندی جوامع گیاهی با توجه به عوامل محیطی به روش آنالیز تطبیقی متعارفی (cca و dca) با استفاده از نرم افزار canoco صورت گرفت.نتایج: نتایج روابط بین فاکتور های محیطی و پوشش گیاهی منطقه نشان داد که تحت شدت چرای سبک، بارندگی و درصد رس، ارتفاع از سطح دریا و در منطقه شدت چرای سنگین، اسیدیته، نیتروژن و ماده آلی خاک اثر معنی داری بر روی پراکنش گونه ها داشتند. نتایج حاصل از آنالیز cca بیانگر این مطلب است که بارندگی و ارتفاع از سطح دریا و درصد رس از بافت خاک مهم‌ترین عوامل در شدت چرای سبک  در محورهای اول و دوم با مقادیر ویژه 0.40 و همبستگی 0.97 با متغیر ها و گونه ها، 12.2 درصد از تغییرات پوشش گیاهی را توجیه کردند. در شدت چرای سنگین نیتروژن و میزان اسدیته خاک و ماده آلی موثرترین عوامل محیطی شناخته شدند. محورهای اول و دوم با مقادیر ویژه 0.46 و همبستگی 0.92  با متغیرها و گونه ها، 20.1 درصد از تغییرات پوشش گیاهی را توجیه کردند. نتیجه گیری: نتایج حاصل از این مطالعه، مبین اثرات عوامل محیطی بر کنترل و پراکنش گونه های گیاهی همزمان با شدت چرا است که نیاز به توجه بیشتر به اثرات نامطلوب شدت چرای دام بر مدیریت پایدار مراتع منطقه را می طلبد. بنابراین، می‌توان از نتایج این مطالعه برای بهبود و احیای پوشش گیاهی مناطق استفاده نمود. از این رو، انتخاب گونه‌های گیاهی با ویژگی‌های مناسب برای خاک موجود در هر منطقه با شرایط اقلیمی و توپوگرافی خاص، می‌تواند به بهبود و افزایش تنوع زیستی کمک کند. این اقدامات می‌تواند منجر به حفظ منابع طبیعی و ارتقای کیفیت محیط زیست شود. علاوه بر این، اجرای شیوه های مدیریت چرای مناسب می تواند به جلوگیری از چرای بی‌رویه و ارتقای اکوسیستم های سالم کمک کند. با درک تعاملات پیچیده بین گیاهان، حیوانات و محیط زیست، می‌توان در جهت ایجاد یک اکوسیستم متعادل و پایدار تلاش کرد. اولویت‌بندی تلاش‌های حفاظتی و تلاش برای پایداری بلندمدت در مراتع بسیار مهم است. 

multivariate analysis of some environmental factors and plant cover in relation to grazing intensity in siah bisheh rangelands, mazandaran

background and objectives: the intensity of livestock grazing influences the abundance of key and essential species that guarantee the survival, stability, and functioning of rangeland ecosystems. considering the importance of this topic, the present research was conducted in the rangeland of siah bisheh watershed in mazandaran province to investigate changes in vegetation cover and some environmental factors under different livestock grazing intensities.methodology: this research was conducted in three rangelands (duna, khakak, and gaznak) in the siah bisheh watershed on the kandavan road in the extreme southeast of mazandaran province. to investigate grazing intensity, two sites with high and low grazing intensities were selected based on the distance from livestock and grazing resources. three transects of 100 meters were randomly established at each distance from the grazing source, and five plots were established at 20-meter intervals along each transect. the size of the sampling plots was one square meter, based on the type and distribution of plant species. three soil samples were taken from the depth of 0 to 30 cm along each transect. climatic data were collected using meteorological information from synoptic stations in mazandaran province. plant communities were ranked according to environmental factors using canonical correspondence analysis (cca) and detrended correspondence analysis (dca) in canoco software.results: the relationships between environmental factors and vegetation showed that under light grazing intensity, soil nitrogen, phosphorus, organic carbon, and elevation significantly affected species distribution. under heavy grazing intensity, phosphorus, potassium, soil organic carbon, and precipitation had significant effects. the cca analysis indicated that rainfall, elevation, and clay percentage in soil texture were the most important factors in light grazing intensity, explaining 12.2% of vegetation changes. under heavy grazing intensity, soil nitrogen and temperature were the most effective environmental factors, explaining 20.1% of vegetation changes.conclusion: this study highlights the impact of environmental factors on plant species distribution alongside grazing intensity, underscoring the need to address the adverse effects of livestock grazing on sustainable rangeland management. the findings can aid in enhancing and restoring regional vegetation by selecting plant species suited to local soil, climate, and topography, thus boosting biodiversity. implementing proper grazing management practices can help prevent overgrazing and promote healthy ecosystems. understanding the complex interactions between plants, animals, and the environment is crucial for creating a balanced and sustainable ecosystem. prioritizing conservation efforts is essential for achieving long-term sustainability in our rangelands.