بررسی برخی صفات فیتو‌شیمیایی و مورفولوژیکی گیاه دارویی علف مار گچ‌دوست (cleome quinquenervia boiss.) در مراتع شهرستان داراب

سابقه و هدف: گیاهان معطر و اسانس‌دار از مهم‌ترین منابع گیاهان دارویی در ایران به شمار می‌روند. این گیاهان در صنایع دارویی، غذایی و آرایشی-بهداشتی کاربردهای گسترده‌ای دارند. برای تعیین کاربرد و ارزش اقتصادی گیاهان دارویی، شناسایی و تجزیه مواد موثره آن‌ها ضروری است. گیاه علف مار گچ دوست با نام علمی boiss.   cleome quinquenervia گیاهی دارویی و اسانس دار، متعلق به خانواده علف مار (cleomaceae) است. در همین راستا، هدف از پژوهش حاضر، بررسی برخی صفات فیتوشیمیایی و مورفولوژیکی گیاه دارویی علف مار گچ‌دوست در مراتع شهرستان داراب است.مواد و روش‌ها: جهت انجام پژوهش حاضر ابتدا دو رویشگاه طبیعی نسابه و تنگ کتویه گیاه دارویی علف مار گچ‌دوست در مراتع شهرستان داراب مشخص شد. سپس در هر رویشگاه، نمونه های برگ گیاه علف مار گچ‌دوست جمع آوری شد و با روش تقطیر با آب و گاز کروماتوگراف متصل شده به (gc) اسانس گیری شد. به منظور استخراج اسانس، 100 گرم سرشاخه های گلدار خرد شده توسط آسیاب، به روش تقطیر با آب به کمک دستگاه کلونجر (celevenger) به‌مدت 3 ساعت، در آزمایشگاه گیاهان دارویی دانشکده کشاورزی و منابع طبیعی شهرستان داراب اسانس گیری انجام شد. برای شناسایی ترکیب های اسانس از دستگاه های گاز کروماتوگرافی (gc/mas) استفاده شد. نتایج: در اثر استخراج و آنالیز اسانس c. quinquenervia  در رویشگاه های مختلف در شهرستان داراب 31 ترکیب شیمیایی متفاوت شناسایی شدند. عملکرد متوسط اسانس در رویشگاه های نسابه و تنگ کتویه به‌ترتیب 0.2 و 0.3 درصد بر مبنای وزن خشک گیاه (وزنی/وزنی) محاسبه گردید. مقایسه‌ای مواد موثره نشان داد ترکیبات شیمیایی اتان ایزوتیوسیانات (ethane, isothiocyanato)، آلفا -پینن (alpha.-pinene)، بتا -پینن (beta.-pinene)، 3 cyclohexen-1-ol, 4-methyl، میرتنول (myrtenol) و بنزن (benzene) از مهم‌ترین ترکیبات غالب مشترک در هر دو رویشگاه بودند. بر اساس نتایج، بیشترین میزان اجزای شاخص و مشترک مربوط به ترکیب شیمیایی اتان ایزوتیوسیانات در رویشگاه نسابه است. نتایج نشان داد ترکیبات شیمیایی اصلی در رویشگاه نسابه شامل اتان ایزوتیوسیانات (41.39 درصد)، آلفا -پینن (17.65 درصد)، بتا -پینن (17.39 درصد)، 3 cyclohexen-1-ol, 4-methyl (2.89 درصد)، میرتنول (2.89 درصد) و بنزن (2.04 درصد) است. همچنین بیشترین ترکیب های شیمیایی موجود در اسانس گیاه علف مار در رویشگاه تنگ کتویه شامل اتان ایزوتیوسیانات (21.38 درصد)، آلفا -پینن (23.21 درصد)، بتا -پینن (20.80 درصد)، 3 cyclohexen-1-ol, 4-methyl (5.72 درصد)، میرتنول (4.34 درصد) و 1(7),5,8-o-menthatriene (2.37 درصد) است.نتیجه‌گیری: مطالعات فیتوشیمیایی برای بهره‌برداری موثر از گیاهان دارویی و معطر اهمیت بالایی دارند، زیرا با استخراج و شناسایی ترکیبات موثره، امکان سنجش کاربرد دارویی گیاهان جدید فراهم می‌شود. نتایج تجزیه اسانس علف مار گچ دوست در شهرستان داراب نشان داد ترکیب با ارزش اتان ایزوتیوسیانات بالاترین درصد ترکیب شیمیایی در رویشگاه های طبیعی علف مار گچ دوست در مراتع شهرستان داراب است. ایزوتیوسیانات ها فعالیت‌های فارماکولوژیکی قابل توجهی از جمله ضد سرطان، ضدالتهاب، ضدمیکروب و ضدحشره و قارچ از خود نشان داده‌اند. علاوه بر این، ترکیبات آلفا و بتا-پینن به‌عنوان پایه در صنعت اسانس‌سازی استفاده می‌شوند. با یافتن این گیاهان و توصیه برای کشت وسیع و بهره‌برداری از اسانس آن‌ها می‌توان به صنایع داخلی کمک کرد و با صدور اسانس یا محصولات فرآوری شده از آن‌ها، نقش موثری در اقتصاد ایران ایفا کرد.

investigation of some phytochemical and morphological characteristics of the medicinal plant cleome quinquenervia boiss. in the rangelands of darab city

background and objectives: aromatic and essential oil-bearing plants are significant sources of medicinal plants in iran, extensively used in the pharmaceutical, food, and cosmetic-hygiene industries. identifying and analyzing the active compounds in these plants is essential to determine their applications and economic value. cleome quinquenervia boiss., belonging to the cleomaceae family, is a medicinal and essential oil-bearing plant. this study aims to investigate the phytochemical and morphological characteristics of cleome quinquenervia in the rangelands of darab city.methodology: two natural habitats of cleome quinquenervia boiss., nassabeh and tang katouyeh, were identified in the rangelands of darab city. leaf samples were collected from each habitat, and essential oil extraction was performed using hydrodistillation and gas chromatography (gc). for the extraction, 100 grams of crushed flowering shoots were subjected to hydrodistillation for 3 hours using a clevenger apparatus in the medicinal plants laboratory of the faculty of agriculture and natural resources in darab city. the chemical composition of the essential oil was identified using gas chromatography-mass spectrometry (gc/ms).results: the extraction and analysis of the essential oil of c. quinquenervia from various habitats in darab city led to the identification of 31 different chemical compounds. the average yield of the essential oil in the nasabeh and tang-e katuyeh habitats was 0.2% and 0.3%, respectively, based on the dry weight of the plant (w/w). the dominant chemical compounds identified in both habitats included ethane isothiocyanate, α-pinene, β-pinene, 3-cyclohexen-1-ol, 4-methyl, myrtenol, and benzene. in the nasabeh habitat, the main compounds were ethane isothiocyanate (41.39%), α-pinene (17.65%), β-pinene (17.39%), 3-cyclohexen-1-ol, 4-methyl (2.89%), myrtenol (2.89%), and benzene (2.04%). in the tang-e katuyeh habitat, the most abundant compounds were ethane isothiocyanate (21.38%), α-pinene (23.21%), β-pinene (20.80%), 3-cyclohexen-1-ol, 4-methyl (5.72%), myrtenol (4.34%), and 1(7),5,8-o-menthatriene (2.37%).conclusion: phytochemical studies are crucial for the effective utilization of medicinal and aromatic plants. the extraction and identification of active compounds enable the evaluation of their medicinal applications. the analysis of the essential oil of cleome quinquenervia boiss. in darab city revealed that ethane isothiocyanate is the most abundant compound in the natural habitats of this plant. isothiocyanates exhibit significant pharmacological activities, including anticancer, anti-inflammatory, antimicrobial, insecticidal, and antifungal properties. additionally, α- and β-pinene compounds are widely used in the essential oil industry. identifying these plants and promoting their cultivation and essential oil extraction can support domestic industries. furthermore, the export of essential oils or their processed products could significantly contribute to iran’s economy.