پتانسیل گیاهان halocnemum strobilaceum، nitraria schoberi و suaeda aegyptiaca به‌عنوان منبع روغن خوراکی، مراتع حوض سلطان قم

سابقه و هدف: هالوفیتها از جمله گیاهان مقاوم به شوری هستند که پتانسیل تولید روغن خوراکی در بذر آنها وجود دارد. توجه به کشت گیاهان هالوفیت و مقاوم به شوری جهت استفاده چندمنظوره از جمله تولید روغن خوراکی به‌طور ویژه‌ای در حال افزایش بوده که علت اصلی آن حاد بودن مساله شوری در کشورهای مناطق خشک و نیمه‌خشک دنیا مانند ایران است. وسعت زیاد اراضی شور به‌ویژه در کشورهای مناطق خشک و نیمه‌خشک دنیا مانند ایران باعث شده تا این گیاهان به‌عنوان محصولاتی ارزشمند در اراضی شور اهمیت ویژه ای داشته باشند. لذا این تحقیق با هدف بررسی تولید، کمیت و کیفیت روغن خوراکی سه گونه هالوفیت halocnemum strobilaceum، nitraria schoberi و suaeda aegyptiaca در مراتع حاشیه حوض سلطان قم جهت توصیه آنها برای کشت در اراضی شور (شورورزی)، انجام شد. مواد و روش ها: تحقیق حاضر در رویشگاه‌های شور استان‌ قم در حاشیه کفه نمکی حوض سلطان انجام شد. پس از تهیه نقشه تیپ‌های گیاهی و بازبینی از عرصه، تیپ‌های گیاهی مورد نظر در هر یک از سایت‌ها انتخاب و نمونه‌برداری در داخل مناطق معرف هر تیپ گیاهی صورت پذیرفت. در مرحله بذردهی برای هر گونه در هر منطقه،  تعداد 3 نمونه بذر به روش کاملا تصادفی تهیه گردید. تکرار اول به صورت تصادفی و در نزدیکترین محل به مرکز شوری و تکرار دوم و سوم هر کدام با فاصله 200 متر از تکرار قبلی انتخاب شد. تعداد نمونه ها در هر تکرار شامل 10 پایه از هر گونه بود که به‌صورت تصادفی انتخاب ‌شدند. برای هر گونه در هر منطقه، تعداد 3 نمونه بذر (مربوط به 3 تکرار در مرحله بذردهی) به آزمایشگاه شیمی دانشگاه آزاد اسلامی قم ارسال گردید. درصد روغن به روش سوکسله با استفاده از حلال هگزان و آنالیز اسیدهای چرب با استفاده از دستگاه کروماتوگرافی گازی (gc-fid) تعیین شد.نتایج: یافته ها نشان داد که درصد روغن بذر در گونه  suaeda aegyptiaca با 20.47 درصد  بیشتر از دو گونه halocnemum strobilaceum با 14.69 درصد و nitraria schoberi با 10.49 درصد بود. در روغن استخراج شده از بذر هر سه گونه مورد مطالعه، 7 نوع اسید چرب شناسایی شد. بیشترین درصد اسیدهای چرب اشباع و غیراشباع غالب به‌ترتیب، پالمتیک اسید و لینولئیک اسید بود. نتایج آنالیز rda نشان داد که میزان oil و linoleic acid در گونه su.aegyptiaca بیشتر از سایر گونه‌ها بود. بیشترین میزان اسیدهای چرب شامل sapienic، behenic acid، stearic acid و arachidic acid در گونه ni.schoberi وجود داشت. مقدار palmitic acid نیز در گونه ha.strobilaceum میزان بیشتری داشت.نتیجه‌گیری: با توجه به نتایج، از میان سه گونه مورد بررسی، گونه s. aegyptiaca از لحاظ قابلیت تولید روغن مطلوب و داشتن مقادیر بیشتر oil و linoleic acid، جهت احیای عرصه های طبیعی و یا اراضی مستثنیات در مناطق شور پیشنهاد می شود. بنابراین کشت و بهره‌برداری از گیاه s. aegyptiaca، در مناطق شوره‌زار که امکان کشت گیاهان زراعی وجود ندارد ضمن حفاظت از خاک و جلوگیری از تشدید روند بیابانزایی، می‌تواند گزینه‌ای مناسب در زمینه اشتغال و تولید و استحصال روغن‌های نباتی از گیاهان شورپسند باشد.

the potential of halocnemum strobilaceum, nitraria schoberi, and suaeda aegyptiaca plants as a source of edible oil in the hoze soltan rangelands of qom province

background and objectives: halophytes are plants resistant to salinity and have the potential to produce edible oil in their seeds. the focus on cultivating halophytes and salt-tolerant plants for edible oil production is increasing, primarily due to the critical salt problem in arid and semi-arid regions of the world, such as iran. large areas of salty lands, particularly in arid and semi-arid countries like iran, make these plants especially valuable in saline lands. this study aims to investigate the quality and quantity of edible oil from three halophyte species- halocnemum strobilaceum, nitraria schoberi, and suaeda aegyptiaca - in the rangelands around hoze soltan, qom province, to suggest their cultivation in saline lands.methodology: this study was conducted in the saline habitats of qom province around hoze soltan. after preparing vegetation maps and conducting field investigations, different plant types were selected at each site, and sampling was performed in each reference region. during the seeding phenological stage, three seed samples were prepared for each species in each region based on a completely randomized design. the first replication was chosen randomly near the salinity center, with the second and third replications selected at 200-meter intervals from the previous replication. ten plants of each species were randomly selected in each replication. for each species in every region, three seed samples (corresponding to three replications in the seeding stage) were sent to the oil analysis laboratory. the oil percentage and fatty acid composition were determined using soxhlet extraction and gas chromatography, respectively. soil parameters were measured after sampling. all statistical analyses and correlations were performed using spss software.results: the findings showed that suaeda aegyptiaca had a higher seed oil percentage than halocnemum strobilaceum and nitraria schoberi. seven types of fatty acids were identified in the oil obtained from the seeds of the three studied species. the dominant saturated and unsaturated fatty acids were palmitic acid and linoleic acid, respectively. the results of rda analysis indicated that the oil and linoleic acid content in s. aegyptiaca were higher than in other species. the highest amounts of sapienic, behenic, stearic, and arachidic acids were observed in n. schoberi. palmitic acid was most abundant in h. strobilaceum.conclusion: among the three studied species, suaeda aegyptiaca is recommended for restoring saline regions of hoze soltan in qom province due to its desirable oil production and higher amounts of oil and linoleic acid. cultivating and utilizing s. aegyptiaca in saline lands where agricultural plants cannot be cultivated not only conserves the soil and prevents desertification but also provides a viable option for entrepreneurship, production, and obtaining plant oils from halophytes. further research and identification of oily halophyte species are needed.