بررسی برخی عوامل موثر بر تولید شیرابه آنغوزه (مطالعه موردی: رویشگاه گزستان شهرستان اردکان واقع در استان یزد)

سابقه و هدف: تخریب رویشگاه‌های آنغوزه به‌دلایل خشکسالی و بهره‌برداری‌های بی‌رویه در کشور ایران موجب تهدید جدی این گونه گیاهی در عرصه‌های مرتعی و در معرض خطر انقراض قرار گرفتن آنها شده است. مطالعات مختلف نشان می‌دهد بهره‌برداری از شیرابه این گیاه به شیوه‌های مختلف در رویشگاه‌های کشور انجام می‌شود و دستورالعمل مشخصی برای این موضوع متناسب با شرایط اقلیمی و وضعیت مرتع تدوین نشده است. لذا این تحقیق با هدف بررسی تاثیر روش‌های مختلف برش، سن گیاه و تاثیر برخی ویژگی‌های خاک و عوامل موثر در میزان تولید و بهره‌برداری پایدار در رویشگاه گزستان از شهرستان اردکان انجام شده است.مواد و روش ها: این تحقیق در سال 1399 در رویشگاه گزستان شهرستان اردکان انجام شد، در رویشگاه سه منطقه معرف انتخاب و در هر منطقه 3 ترانسکت 500 متری به موازات هم و عمود بر جهت شیب با فاصله منظم مستقر شد. در طول هر ترانسکت 10 پلات با ابعاد 20×20 متر مربعی که با روش حداقل سطح تعیین گردید،  با فاصله منظم مستقر شدند و تعداد بوته‌های قابل بهره‌برداری در سه گروه سنی 5-6 ساله، 8-7 ساله و 10-9 ساله بر اساس قطر و مشخصات یقه بوته‌ها در هر پلات شمارش گردید و جمعاً برای هر گروه سنی 15 پایه انتخاب شد، برای هر پایه در سنین مختلف روش‌های مختلف برش شامل برش یک‌طرفه 90 درجه، برش دوطرفه 90 درجه و برش عرضی انجام و در نهایت متوسط تولیدی شیرابه برای هر پایه اندازه‌گیری شد. سپس در انتهای یکی از ترانسکت‌ها در هر منطقه معرف، نمونه‌گیری خاک به عمق 30 سانتی‌متری انجام و پارامترهای فیزیکوشیمیایی خاک در آزمایشگاه اندازه‌گیری شد، داده‌ها با استفاده از آزمایش فاکتوریل در قالب طرح کاملاً تصادفی تجزیه و تحلیل شد.نتایج: بیشترین میانگین عملکرد تولید در سن 9-8 سال و برش عرضی و معادل 27.8 گرم در هر پایه است. کمترین میزان شیرابه‌دهی در برش یک‌طرفه 90 درجه ثبت شد. تاثیر نوع برش بر میزان شیرابه‌دهی گیاه بیشتر از سن گیاه بود. نتایج همبستگی پیرسون بین فاکتورهای خاک با میزان تولید شیرابه نشان داد بین تولید شیرابه و میزان شن، رس و سدیم همبستگی منفی و با میزان فسفر و نیتروژن و سیلت (p≤0.05) و مواد آلی همبستگی مثبت و معنی‌دار وجود دارد (p≤0.01). نتیجه‌گیری: نوع برش اهمیت زیادی بر میزان شیرابه‌دهی و بهره‌برداری پایدار از این گونه گیاهی دارد و روش صحیح برش از آسیب به گیاه جلوگیری و میزان عملکرد شیرابه‌دهی را افزایش می‌دهد. لذا برش از نوع عرضی در شرایط رویشگاهی مطالعه قابل توصیه بوده و لازم هست مدیریت و پایش مواد آلی و فسفر و نیتروژن خاک در روبشگاه و شرایط تحت کشت و به ویژه تعداد دام در رویشگاه‌های مشابه جهت افزایش عملکرد شیرابه و بهره‌برداری پایدار صورت گیرد. لذا پیشنهاد می‌شود جهت افزایش عملکرد در رویشگاه‌های آنغوزه با شرایط مشابه رویشگاه، پایه‌هایی با سنین بالا و روش برش عرضی مورد توجه قرار گیرد و ظرفیت دام در این نوع رویشگاه‌ها به‌طور جدی و موثر تحت نظارت و کنترل صحیح قرار گیرند.

investigation on factors affecting the production of ferula assa-foetida l. gum: a case study of gazestan habitat, ardakan city, yazd province

background and objectives: the degradation of ferula habitats due to drought and excessive exploitation in iran poses a significant threat to this plant species, rendering them at risk of extinction. various studies indicate the utilization of this plant’s gum through different methods across the country’s habitats, with no specific guidelines developed in accordance with climatic and rangeland conditions. consequently, this research aims to examine the impact of various cutting methods, plant age, and certain soil characteristics and human factors on gum production and sustainable utilization in the gazestan habitat of ardakan city.methodology: conducted in 2019, this study selected three representative areas within the gazestan habitat of ardakan city. in each area, three transects of 500 meters were established parallel to each other and perpendicular to the slope direction at regular intervals. along each transect, 10 plots measuring 20 x 20 square meters, determined by the minimum area method, were established at regular distances. the number of exploitable plants in three age groups (5-6, 7-8, and 9-10 years) was recorded in each plot, with 15 plants selected per age group. different cutting methods, including one-way cutting at 90 degrees, two-sided cutting at 90 degrees, and transverse cutting, were performed on each plant. the average gum production per plant was measured. soil samples were collected from a depth of 30 cm at the end of one transect in each representative area, and certain physicochemical soil properties were analyzed in the laboratory. the data were analyzed using a factorial test in a completely randomized design.results: the highest average yield was observed in the 8-9 year age group with transverse cutting, producing 27.8 grams per plant. the lowest yield was recorded with one-sided cutting at 90 degrees. the cutting type had a more significant effect on gum production than plant age. pearson correlation results indicated a negative correlation between gum production and sand, clay, and sodium content, while a positive and significant correlation was found with phosphorus, nitrogen, and silt content (p≤0.05) and organic matter (p≤0.01). intensive livestock grazing and overgrazing in the habitat weakened the plants, resulting in decreased gum production.conclusion: the cutting method significantly influences gum production and sustainable utilization of ferula assa-foetida. proper cutting methods prevent plant weakening and enhance gum production. therefore, transverse cutting is recommended under the study area’s habitat conditions. it is crucial to manage and monitor soil organic matter, phosphorus, and nitrogen levels and regulate livestock numbers to increase gum production and ensure sustainable utilization.