تاثیر شدت‌های مختلف چرای دام بر برخی از شاخص‌های کمی پوشش گیاهی و خاک (مطالعه موردی: مراتع شهرستان فارسان در استان چهارمحال و بختیاری)

سابقه و هدف: چرای دام یکی از دلایل مهم تخریب اراضی است. با این حال، اثر متضاد شدت‌های چرایی بر خصوصیات فیزیکی و شیمیایی خاک و پوشش گیاهی در بیشتر مراتع شناخته نشده است. در همین راستا، این تحقیق با هدف بررسی و شناخت خصوصیات فیزیکی و شیمیایی خاک در قسمتی از مراتع شهرستان فارسان انجام گرفت.مواد و روش‌ها: مناطق مورد مطالعه شامل قرق (چلیچه)، چرای سبک (باباحیدر) و دو منطقه چرای سنگین (باباحیدر و چلیچه) از مراتع شهرستان فارسان است. در هر شدت چرایی نمونه‌برداری به صورت تصادفی- سیستماتیک با استقرار 30 پلات یک مترمربعی در طول 3 ترانسکت 100 متری در اردیبهشت و خرداد ماه سال 1394 مطابق با زمان حداکثر رشد گونه‌ها صورت گرفت. پس از ثبت گونه‌های داخل پلات، درصد تاج پوشش هر یک از گونه‌ها، تولید به روش نمونه‌گیری مضاعف برحسب فرم رویشی، لاشبرگ، خاک لخت و سنگ و سنگریزه ثبت شد. در هر شدت چرایی 6 نمونه خاک در طول سه ترانسکت 100 متری از عمق 30-0 سانتی‌متری خاک برداشت شد. خصوصیات خاک شامل میزان ph خاک، هدایت الکتریکی، نیتروژن، پتاسیم، فسفر، کربنات کلسیم معادل، کربن آلی و بافت خاک اندازه‌گیری شدند. از آزمون مقایسه دو گروه مستقل برای بررسی اثر شدت چرا بر کلیه ویژگی‌های گیاهی و خاکی اندازه‌گیری شده در نرم‌افزار spss25 استفاده شد. آرایه‌های گیاهی ثبت شده در شدت‌های مختلف چرای دام با استفاده از برنامه‌ی venndiagram در نرم افزار r انجام شد. ارتباط میان پوشش گیاهی و متغیرهای محیطی جهت تعیین عوامل کنترل‌کننده الگوی جوامع گیاهی با روش آنالیز تطبیقی متعارفی با استفاده از برنامه‌ی vegan و cca در نرم افزار r4.3.0 انجام شد.نتایج: از 120 پلات برداشت شده در شدت‌های مختلف چرای دام در مجموع 82 گونه از 17 خانواده گیاهی شناسایی شدند. منطقه قرق چلیچه با 53 گونه دارای بیشترین تعداد گونه ثبت شده و منطقه چرای سنگین باباحیدر با 37 گونه ثبت شده دارای کمترین تعداد گونه گیاهی است. چرای سبک باباحیدر بیشترین تعداد گونه‌ی اختصاصی را دارا است. تعداد 17 گونه در شدت‌های چرایی مختلف به صورت مشترک مشاهده شد. همچنین میانگین درصد پوشش گیاهی 14 گونه گیاهی در مرتع چلیچه و 11 گونه گیاهی در مرتع باباحیدر دارای اختلاف معنی‌دار بود. نتایج نشان داد که با افزایش شدت چرا درصد تاج پوشش و تولید کل کاهش و خاک لخت افزایش یافته است. منطقه قرق چلیچه دارای بیشترین درصد تاج پوشش و تولید کل، فرم بوته‌ای و فورب چندساله است. درصد تاج پوشش و تولید گراس یکساله نیز در مناطق با شدت چرای سنگین افزایش پیدا کرده است. یافته‌های این مطالعه نشان داد که پتاسیم، میزان ph خاک و هدایت الکتریکی که هر سه جزء متغیرهای شیمیایی خاک محسوب می‌شوند، در شدت‌های مختلف چرایی دارای اختلاف معنی‌دار می‌باشند. افزایش شدت چرا باعث کاهش میزان پتاسیم، فسفر، نیتروژن، کربن آلی و هدایت الکتریکی سطح خاک شده است، ولی بر مقدار رس، کربنات کلسیم معادل و میزان ph خاک افزوده است.نتیجه‌گیری: تغییرات پوشش گیاهی، خصوصیات فیزیکی و شیمیایی خاک در شدت‌های مختلف چرایی ناشی از اثر چرای دام بوده است. مدیریت چرا باعث تقویت خصوصیات خاک می‌گردد و از تاثیرات منفی و تخریب خاک جلوگیری می‌شود، لذا برای مدیریت زیست‌بوم‌های مرتعی این مناطق نیاز به اقدامات عملی در جهت کنترل شدت چرا است.

effects of livestock grazing on vegetation and soil properties in rangelands: a case study of farsan – chaharmahal va bakhtiari province

background and objectives: livestock grazing is a significant driver of land degradation, yet its impact on soil properties and vegetation cover in the farsan rangeland remains poorly understood. this study aimed to investigate the physical and chemical properties of soil in specific areas of the farsan rangeland under contrasting grazing intensities.methodology: the study area encompassed four locations within the farsan rangeland: cholicheh enclosure, low grazing at babaheidar, heavy grazing at babaheidar, and cholicheh. sampling was conducted using a random-systematic method in may and june, coinciding with peak plant growth. three 100-meter transects were established in each grazing intensity area, with 10 plots measuring 1 m² designated within each transect. vegetation parameters such as species composition, canopy cover, production, litter, bare soil, stone, and gravel percentages were recorded. soil samples were collected from a depth of 0-30 cm along three 100-meter transects in each grazing intensity, and soil parameters including ph, electrical conductivity (ec), nitrogen, potassium, phosphorus, calcium carbonate equivalent, organic carbon, and texture were measured. statistical analysis including independent-sample t-test, venndiagram package in r4.3.0 software, and canonical correspondence analysis (cca) was performed to examine the effects of grazing intensity on vegetation and soil characteristics.results: a total of 82 species from 17 families were identified across 120 plots at different grazing intensities, with cholicheh enclosure exhibiting the highest species diversity. grazing pressure significantly influenced plant canopy cover, with heavy grazing leading to a decrease in canopy cover and total production, and an increase in bare soil. soil chemical variables such as potassium, phosphorus, nitrogen, and soil organic carbon decreased under high grazing pressure, while silt, calcium carbonate equivalent, and ph increased.conclusion: livestock grazing exerts notable effects on vegetation cover and soil properties in rangelands. effective grazing management practices are essential for enhancing soil quality and preventing degradation in these ecosystems.