بررسی عوامل محیطی موثر بر پراکنش و رشد گونه اسکنبیل کرمانی (calligonum bungei) در مراتع استان کرمان

سابقه و هدف: پراکنش و استقرار گیاهان تحت تاثیر شرایط محیط و خصوصیات گیاهی قرار دارد. گونه های جنس  اسکنبیل در ایران گسترش وسیعی در اقلیم های فراخشک و خشک دارند. در این پژوهش شرایط محیطی حاکم بر تیپ های گونه اسکنبیل کرمانی(calligonum bungei)  در مراتع بیابانی استان کرمان بررسی شده است. شناسایی تیپ ها و بررسی میزان تاج پوشش، تراکم و گونه‌های همراه اسکنبیل کرمانی در هرکدام از تیپ‌ها و بررسی تاثیر عوامل محیطی مانند (اقلیم، توپوگرافی و خاک) بر پراکنش گونه از اهداف این پژوهش می باشد. مواد و روش ها: از بین مناطق پراکنش این گونه در سطح استان چهار تیپ غالب اسکنبیل کرمانی در چهار منطقه مختلف به عنوان مناطق معرف در نظرگرفته شد. در هر کدام از این مناطق، تیپهای ژئومرفولوژی با استفاده از تصاویر ماهواره ای و بازدید های میدانی تشخیص داده شد. سپس عوامل محیطی شامل اقلیم، توپوگرافی، خاک و همچنین فاکتورهای مربوط به گونه ی مورد بررسی شامل تراکم، تاج پوشش و گونه های همراه در هر تیپ مورد ارزیابی قرارگرفت. در ادامه برای انجام مطالعات مربوط به پوشش گیاهی، ابتدا مناطق معرف هر تیپ تعیین گردید. سپس به صورت تصافی سیستمانیک  در طول ترانسکت 300 متری اقدام به نمونه برداری از پوشش گیاهی شد. اندازه پلات ها با توجه به نوع پوشش گیاهی و نحوه پراکنش ،100 مترمربعی تعیین گردید. تعداد 10 پلات در هر یک از مناطق و درمجموع 40 پلات بررسی شد. برای تعیین سطح پوشش از روش اندازه گیری دو قطر عمود بر هم تاج پوشش گیاه استفاده شد. تعداد در هکتار، سطح تاج پوشش و درصد تاج پوشش درهکتار گونه محاسبه گردید. در نهایت ارتباط بین عوامل محیطی واستقرار گونه در مناطق مورد مطالعه با استفاده از روش تجزیه مولفه های اصلی به کمک نرم افزار pc ord مورد بررسی قرار گرفت. نتایج: براساس نتایج بدست آمده گونه، اسکنبیل کرمانی در  دامنه ارتفاعی بین 1400 تا 1750 متر، شیب بین 1تا 18.4 درصد و در همه جهات دیده می‌شود. از لحاظ عوامل اقلیمی متوسط بارندگی سالیانه در این مناطق بین 55.5 تا 163.4 میلی متر، متوسط دمای سالیانه بین 16.7 تا 26.4، حداکثر دمای مطلق ثبت شده بین 42 تا 48.8 و حداقل دمای مطلق ثبت شده بین (0.6 ) تا (20.8 ) درجه سانتی گراد، متوسط رطوبت سالیانه بین 29.6 تا 42.5 درصد، طول دوره خشکی در این مناطق بین 8 تا 12 ماه در سال می باشد. از  لحاظ عامل خاک، این مناطق دارای خاک کم عمق با بافت شنی لومی تا لومی شنی با درصد شن بین 67 تا 84%، آهک بین 8.5 تا 20 درصد، کربن بین 0.1 تا 1.35 درصد، ازت0.1 تا 0.7 درصد، فسفر قابل جذب بین 9.5 تا 13.5 میلی اکی والان، پتاسیم قابل جذب 200 تا 217.5 میلی اکی والان، شوری بین 0.36 تا 1.02 دسی زیمنس بر مترو اسیدیته بین 7.8 تا 8.09 می باشد. از نظر پوشش گیاهی در کلیه مناطق مورد مطالعه گونه اسکنبیل کرمانی بصورت پراکنده مشاهده می شود، بطوریکه تراکم این گونه در تیپ های مورد مطالعه از 10 تا 280 پایه در هکتار و میزان تاج پوشش از 0.1 تا 5.7 درصد متغیراست. نتیجه‌گیری: از نتایج این تحقیق میتوان به این مهم پی برد که مولفه اول شامل فاکتورهای (دمای سالیانه، رطوبت، شن و سیلت) با 46.9 درصد، مولفه دوم شامل(ارتفاع، شیب، بارندگی سالیانه، فسفر، آهک و پتاسیم) با 35.3 درصد، ومولفه سوم شامل (رس، ازت، و شوری) با 17.8 درصد از تغییرات حضور گونه اسکنبیل را در مناطق مورد مطالعه توجیه می کنند. براین اساس عوامل محیطی موثر بر استقرار گونه اسکنبیل کرمانی در تیپ مطالعاتی منطقه انار و کرمان، افزایش میزان شن، کاهش دمای سالیانه، رطوبت و سیلت، در تیپ بم افزایش فسفر، پتاسیم وکاهش ارتفاع، شیب، بارندگی سالیانه و آهک، همچنین در تیپ جیرفت کاهش شن و افزایش دمای سالیانه، رطوبت و سیلت است. بطور کلی افزایش یا کاهش این عوامل تاثیرگذار به عنوان عوامل محدود کننده استقرار این گونه در مناطق مورد مطالعه بشمار می رود.

investigation of environmental factors affecting the distribution of calligonum bungei species in rangelands of kerman province

background and objectives: the distribution and establishment of plant species are influenced by various environmental conditions. calligonum bungei, a species of the genus calligonum, is widely distributed in arid and semi-arid climates in iran. this research aimed to investigate the environmental conditions governing the distribution of calligonum bungei in the desert rangelands of kerman province. the study focused on identifying different types of calligonum bungei habitats, assessing canopy cover, density, and associated species, and examining the influence of environmental factors, such as climate, topography, and soil, on the species' distribution. methodology: four representative areas in kerman province were selected to represent the dominant types of calligonum bungei habitats. geomorphological types were identified using satellite images and field visits. environmental factors, including climate, topography, soil properties, and characteristics specific to the species (density, canopy cover, associated species), were evaluated in each habitat type. vegetation studies were conducted along 300-meter transects, with plot sizes determined based on vegetation type and distribution (100 square meters). a total of 40 plots (10 plots per studied area) were investigated. canopy cover was determined by measuring two perpendicular diameters of the plant canopy. principal component analysis (pca) using pc-ord software was employed to analyze the relationship between environmental factors and species establishment in the study areas. results: the results showed that calligonum bungei was present in the altitude range of 1400-1750 meters, slopes ranging from 1% to 18.4%, and in all directions. the average annual rainfall in the areas varied from 55.5 to 163.4 mm, while the average annual temperature ranged from 16.7 to 26.4 degrees celsius. the minimum and maximum absolute temperatures recorded were between -20.8 and 48.8 degrees celsius, respectively. the average annual humidity ranged from 29.6% to 42.5%, and the length of the dry season varied from 8 to 12 months per year. soil analysis revealed shallow soil with sandy-loamy to sandy-loamy texture, sand content between 67% and 84%, lime content between 8.5% and 20%, carbon content between 0.1% and 1.35%, nitrogen content between 0.0% and 0.7%, absorbable phosphorus between 9.5 and 13.5 milliequivalents, absorbable potassium between 200 and 217.5 milliequivalents, salinity between 0.36 and 1.02 decisimians, and ph values between 7.8 and 8.09. in terms of vegetation, calligonum bungei was observed to be scattered in all studied areas, with densities ranging from 10 to 280 plants per hectare and canopy cover varying from 0.1% to 5.7%. conclusion: the principal component analysis revealed that the first component (annual temperature, humidity, sand, and silt) explained 46.9% of the variation, the second component (altitude, slope, annual rainfall, phosphorus, lime, and potassium) explained 35.3%, and the third component (clay, nitrogen, and salinity) explained 17.8%. environmental factors influencing the establishment of calligonum bungei varied among the studied areas. in anar and kerman regions, increasing sand content and decreasing annual temperature, humidity, and silt were significant factors. in the bam region, increasing phosphorus and potassium content and decreasing altitude, slope, annual rainfall, and lime were influential. in the jiroft region, reducing sand content and increasing annual temperature, humidity, and silt played a role. overall, these findings indicate that the identified environmental factors act as limiting factors for the establishment of calligonum bungei in the study areas.