ابلیس در نسخه خطی خلاصه‌الحقایق نجیب الدین رضا تبریزی اصفهانی

ابلیس و نقش و جایگاه او در هستی و سجده نکردن بر آدم از دغدغه های مهم در ادیان و مذاهب و به تبع آن ها صوفیه است. عارفان بزرگ از دیرباز نگاه دوگانه و متناقضی به ابلیس داشته و درباره او سخن گفته اند. در این میان بعضی مانند حلاج، عین القضات و احمد غزالی به دفاع از وی پرداخته، نقش او را در سجده نکردن، تقدیر الهی و خواست خدا دانسته اند . هدف نویسندگان در این مقاله بررسی سیمای ابلیس و تحلیل دیدگاه نجیب الدین رضا است. این پژوهش با روش توصیفی- تحلیلی به شیوه گردآوری اطلاعات کتابخانه ای در نسخه خطی «خلاصه‌ الحقایق» انجام گرفته است. نجیب-الدین رضا تبریزی اصفهانی قطب سی ام فرقه ذهبیه در نسخه خطی این مثنوی که آخرین اثر اوست و در سال 1100 (ه.ق) تالیف کرده است، آفرینش ابلیس را از عزازیل کبیر می داند. شیخ چهره ابلیس را در قالب نمادین غلام جلال ترسیم کرده که با لشکریان خود، شرّ و جهل و ظلم، در مقابل آدم (غلام جمال) و لشکریانش، خیر و دانش و داد، صف آرایی کرده اند. نجیب الدین گرچه مانند عارفان بزرگ مدافع ابلیس، آشکارا به میدان دفاع از او قدم نمی گذارد، با تمثیل و لطافت های ادبی خاص این گونه روایت ها بیشتر به جنبه عبرت و پندآموزی انسان ها از حکایت ابلیس می پردازد. وی صفات جلال را ثمره صفت قهاری و استغنا و استکبار جاه و جلال حضرت الوهیّت می داند که سایه آن بر نفس ابلیس افتاده و سرکشی و بزرگ بینی در وجود او نمودارشده است.

iblis in the manuscript of najib al-din reza tabrizi isfahani's kholasat al-haqayeq

iblis and his role and place in existence and not prostrating to adam are important concerns in religions and sects and, accordingly, sufism. the great mystics have had a double and contradictory view of iblis and have spoken about him for a long time. in the meantime, some like hallaj, ein al-qozat and ahmad ghazali have defended him and considered his role in not prostrating, divine destiny and god's will. the purpose of the authors in this article is to examine the face of iblis and analyze najib al-din reza's point of view. this research was carried out with a descriptive-analytical method in the way of collecting library information in the manuscript of kholasat al-haqayeq which was written during the life of the poet. najib al-din reza tabrizi esfahani, the 30th qutb edition of the zahahabi sect, in this masnavi, which is his last work and was written in the year 1100 (a.h.), attributes the creation of iblis to azazil-e kabir. sheikh has drawn the face of iblis in the symbolic form of ghulam -e jalal who has lined up with his army of evil, ignorance and oppression, in front of adam (ghulam-e jamal) and his army of goodness, knowledge and giving. although najib al-din, like the great mystics who defend the iblis, does not openly step into the field of defending him, with the allegory and special literary subtleties of these kinds of narratives, it is more in the aspect of teaching and instructing people. he tells the story of iblis and considers the attributes of glory to be the result of the arrogance of god's majesty, whose shadow has fallen on the soul of iblis, and arrogance and arrogance have appeared in his existence.