همگرایی و واگرایی گفتمان تصوّف و گفتمان تشیّع در ایران از دوره قراقویونلوها تا پایان دوره آق‌قویونلوها

تبیین رابطه تصوّف و تشیّع در دوره ترکمانان آق‌قویونلوها و قراقویونلوها، که به لحاظ تاریخی از آن به «دوره فترت» یادشده است، با وجود اهمّیتی که به لحاظ تلاش وکوشش مکاتب جهت فتح معنوی و سیاسی ایران که در این دوره وجودداشته است؛ از دید پژوهشگران مغفول مانده است. مساله زمینه‌ساز پژوهش حاضر، این است که تقابل یا تعامل گفتمان تشیّع و تصوّف در دوره ترکمانان قراقویونلو و آق‌قویونلو بر اساس کدام متغیّرهای اجتماعی، سیاسی و فرهنگی صورت گرفته است و نقش نهادهای قدرت در این دوره در گسترش تصوّف و تشیّع چه بوده است؟ یافته‌های پژوهش نشان داد که حاکمان این دوره با صوفیان و شاعران بزرگ در ارتباط بوده‌اند و برخی از علما و شعرا جهت ارشادِ حاکمان «ادب‌الملوک» نگاشته و یا اشعاری می‌سروده‌اند که حاوی تعالیم آموزه‌های تصوّف به حاکمان بوده‌است. در این دوره در لوای رواداری حاکمان در همراهی با صوفیان و نیز پیروان ادیان و مذاهب، با ظهور عناصر غالیانه شیعی، شمنی، مسیحی در سرزمین‌های مشرق اسلامی مواجهیم و با توجّه به بسترهای تاریخی، فرهنگی، اجتماعی و مذهبی ترکمانان در این دوره تاریخی، طریقت‌های صوفی شیعی التقاطی رو به رشد و ازدیاد گذاشتند. بررسی عناصر فرهنگی سلسله های طریقتی از این دوره حاکی از همگرایی نسبی گفتمان تشیّع و گفتمان تصوّف در این دوره است. هدف این پژوهش تبیین رابطه تصوف و تشیّع در دوره ترکمانان آق‌قویونلوها و قراقویونلوهاست که با روش توصیفی-تحلیلی انجام گرفته است.

sufism and shiism discourse in iran from the period of qaraquyunlu until the end of the period of aghquyunlu

explaining the relationship between sufism and shiism in the period of the turkomans aghqoyunlu and qaraqoyunlu, which is historically referred to as the period of fetrat, despite the importance of the efforts of the schools for the spiritual and political conquest of iran in this period; it has been overlooked by researchers. the problem that is the basis of this research is that the confrontation or interaction between the discourse of shiism and sufism in the period of the turkomans of qaraqoyunlu and aghqoyunlu was based on which social, political and cultural variables and the role of power institutions in this period in what has been the spread of sufism and shiism? the findings of the research showed that the rulers of this period were in contact with great sufis and poets, and some scholars wrote adab al muluk for the guidance of the rulers or wrote poems that contain the teachings of sufism to the rulers have been. in this period, due to the tolerance of the rulers in the company of the sufis and the followers of other religions, we are faced with the emergence of shiite, shamanic, and christian elite elements in the lands of the islamic east. during the historical period, the eclectic shia sufi tariqats grew and increased. examining the cultural elements of tariqati dynasties and the works and inscriptions left from this period indicate the relative convergence of the discourse of shiism and sufism in this period. the purpose of this research is to explain the relationship between sufism and shiism in the period of aghqoyunlu and qaraqoyunlu, which has been carried ou with a descriptive analytical method.