باورستیزی رندانه و عرفانی حافظ

یکی از مباحثی که حافظ نگاهی نو به آن داشته، مسالۀ باورستیزی و مقابله با هنجارهای فکری و مذهبی است به گونه ای که این موضوع دربارۀ پای‌بندی یا عدم پای‌بندی حافظ به حدود و ارزش‌های دینی، کانون اختلاف‌نظرهای گوناگون بوده و گاهی سبب برداشت‌های سطحی از شعر وی گردیده است؛ اما درحقیقت یکی از خصایص اشعار عرفانی، کاربرد باژنما یا تعبیر باژگونه است که در حوزۀ وسیع معنایی، قابل مطالعه و تحقیق است. مقالۀ حاضر با روش تحلیلی – توصیفی و بر مبنای نقد محتوایی و معنایی، فراهم آمده و نگارنده کوشیده است تا موضوع باورستیزی در اندیشه های عرفانی حافظ را از نظر محتوایی، شرح و تبیین نماید و همچنین با ذکر مصادیقی، ابیات باورستیز با رویکرد عرفانی را تحلیل و بررسی کند. نتایج پژوهش بیانگر آن است که باورستیزی یکی از شایع‌ترین شیوه‌هایی است که حافظ برای مخالفت با برخی از سنت‌های فکری و مذهبی به کاربرده و به‌عنوان یک متفکّر و مصلح اجتماعی، جراح وار و با نیشتر طنز، بیماری‌های فکری و اعتقادی را جراحی کرده و بر زخم‌ها مرهم نهاده است، لذا برای تحقق این امر به‌ناچار الفاظ و عباراتی را برمی‌گزیند تا با رستاخیزی در عادت‌های مالوف ذهنی و زبانی، تحوّلی عمیق در باورهای اجتماعی ایجادکند و با بهره‌گیری از هنرهایی چون باورستیزی، هنجارگریزی معنایی، عقل‌ ستیزی، آشنایی‌زدایی، تصاویر متناقض و حرکت در خلاف عرف و عادت عامه، باحفظ حیات هنری و جاودانگی در این حریم به مقصود خیرخواهانه و اصلاح‌طلبانه خود دست یابد.

hafiz's roguish and mystical disbelief

one of the issues that hafiz has taken a new look at is the issue of disbelief and confronting intellectual and religious norms, so that this issue has been the focus of various disagreements regarding hafiz's adherence or non-adherence to religious limits and values, and sometimes it has caused superficial perceptions of his poetry; but in fact, one of the characteristics of mystical poems is the use of cant (bazhnema) interpretation, which can be studied and researched in a wide field of meaning. the present article has been prepared with the analytical-descriptive method and based on content and semantic criticism, and the author has tried to describe and explain the issue of disbelief in hafiz's mystical thoughts from the point of view of content, and also by citing examples, disbelief verses with a mystical approach. analyze and review. the results of the research show that disbelief is one of the most common methods used by hafiz to oppose some intellectual and religious traditions, and as a thinker and social reformer, he operated surgically on intellectual and religious diseases with the scepter of humor. he has put ointment on the wounds, therefore, to realize this, he inevitably chooses words and expressions to create a deep transformation in social beliefs by resurrecting familiar mental and linguistic habits, and by using arts such as disbelief, semantic norm avoidance, anti-rationalism, defamiliarization, contradictory images and movement against popular custom and habit, by preserving the artistic life and immortality in this sanctuary to achieve its benevolent and reformist purpose.