بازخوانی مولفه‌های ظاهر و باطن قرآن در پرتوی روایات

برخورداری قرآن کریم از دو ساحت ظاهر و باطن، از باورهای مشترک اکثر اندیشمندان اسلامی است. با این حال، از گذشته تاکنون، درباره چیستی و چگونگی ظاهر و باطن دیدگاه های مختلفی مطرح شده‌است. علی‌رغم خاستگاه روایی این دو مفهوم، نظریات ارائه شده یا مبتنی بر روایات نیستند و یا اگر به روایات مستند شده اند، غالباً مشکلاتی همچون عدم نگاه مجموعی به احادیث، استناد به احادیث غیرمرتبط و عدم توجه به وابستگی معنایی ظاهر و باطن در آن ها دیده می شود. از این رو پژوهش حاضر با روش توصیفی تحلیلی به واکاوی روایات این حوزه پرداخته و با رویکردی انتقادی نسبت به مهم‌ترین دیدگاه های سابق، این مسئله را تعقیب کرده‌است که در رهیافت روایی، ظاهر و باطن چه اشتراکات و افتراقاتی داشته و چه ارتباطی میان آن ها برقرار است. در نهایت پژوهش به مولفه های متعددی برای ظاهر و باطن دست یافته است که برخی از آن ها عبارتند: 1. فراگیری ظاهر و باطن نسبت به تمام آیات؛ 2. زیرشمول بودن مفهوم ظاهر و باطن نسبت به مفهوم تفسیر؛ 3. قصدی بودن معانی ظاهری و باطنی؛ 4. چند وجهی و چند سطحی بودن ظاهر و باطن؛ 5. تمایز لایه های دلالی میان دلالت های ظاهری و باطنی؛ 6. امکان دلالت های فراسیاقی در هر دو حوزه ظاهر و باطن 7. پیوستگی معنایی میان ظاهر و باطن.

revisiting the components of the outer (ẓāhir) and inner (bāṭin) dimensions of the qur’an in light of narrations

the belief that the holy qur’an has both exoteric (zahir) and esoteric (batin) aspects is a common understanding among most islamic scholars. however, various views regarding the nature and characteristics of these aspects have been presented from the past to the present. despite the narrational origin of these two concepts, the theories proposed are either not based on narrations or, if they are supported by narrations, they often face issues such as a lack of a comprehensive view of the hadiths, reliance on unrelated narrations, and neglecting the semantic dependence of the exoteric and esoteric aspects within them. therefore, this study employs a descriptive-analytical method to explore the narrations in this field and, with a critical approach towards the most significant previous viewpoints, investigates the shared and differing aspects of the exoteric and esoteric, as well as their interconnection. ultimately, the research identifies several components for both the exoteric and esoteric aspects, some of which include: the comprehensiveness of the exoteric and esoteric aspects concerning all verses, the inclusion of the concepts of exoteric and esoteric in the concept of interpretation, the intentionality of apparent and underlying meanings, the multi-faceted and multi-layered nature of the exoteric and esoteric, the distinction of semantic layers between apparent and underlying implications, the possibility of contextual implications in both the exoteric and esoteric domains, and the semantic continuity between the exoteric and esoteric.