نحوه انتقال اسناد حدیث از قم به بغداد در قرن چهارم با تکیه بر اسانید و اساتید حسن بن حمزه علوی

دسته‌بندی طرق انتقال و نقل حدیث، در سده های نخستین، سبب شکل‌گیری فهارس و اطلاعات رجالی شد. یکی از اثرگذارترین شخصیت ها در الرجال نجاشی، مهم‌ترین کتاب رجالی درباره طرق و اسناد احادیث شیعه، حسن‌بن‌حمزه‌ علوی است. سماع او در سال 300 قمری در طبرستان ثبت شده است. سپس تا سال312 در پی نقل ، شنیدن یا آموختن حدیث به ری و قم سفر کرد. همچنین در سفرهای زیارتی خود به خراسان، عراق و حجاز در سال‌های 328 و 356 هم حدیث شنید و هم منتقل کرد. طرق اسناد نجاشی و طوسی نشان داد حسن‌بن‌حمزه‌ کتب راویان ائمه را در قم، بیش از همه، از ابن‌بطه‌ و علی‌بن‌ابراهیم قمی اخذ کرده است. یافته‌های پژوهش نشان داد گردش اسناد حدیثی در سده چهارم، برعکس سده سوم، از ایران به عراق و به طور خاص، از قم و ری به کوفه و بغداد بوده است. بنابراین در قرن چهارم محدثان کوفی، رازی، قمی و نیز سرانجام بغدادی، تحول و تطورات نقل حدیث را به‌صورت «انتقال دهنده»، «تثبیت کننده» و «ویرایش‌گر»، به قرن پنجم وصل کردند.

the transmission of hadith documents from qom to baghdad in the 4th century: a study based on the chains of transmission andteachers of hasan ibn hamzah alawi

the classification of methods for transmitting and narrating hadith in the early islamic centuries led to the development of biographical catalogs (rijāl) and scholarly records. one of the most influential figures in al-rijāl by al-najashi—the most important shiite biographical work on hadith transmission chains—is hasan ibn hamzah alawi. his earliest recorded hadith audition (samāʿ) dates back to 300 ah in tabaristan. subsequently, until 312 ah, he traveled to ray and qom to transmit, hear, and study hadith. during his pilgrimage journeys to khorasan, iraq, and the hejaz in 328 and 356 ah, he both received and relayed hadith narrations. an analysis of the transmission chains (asānīd) documented by al-najashi and al-tusi reveals that hasan ibn hamzah primarily acquired the books of the imams’ narrators in qom from ibn buṭṭah and ali ibn ibrahim al-qummi. the findings of this study indicate that, unlike in the 3rd century, the circulation of hadith documents in the 4th century shifted from iran to iraq, specifically from qom and rayy to kufa and baghdad. thus, in the 4th century, hadith scholars from kufa, rayy, qom, and eventually baghdad played key roles in the evolution of hadith transmission—acting as transmitters, consolidators, and editors—bridging the tradition into the 5th century.