تحلیل رویکرد فاضل صالح السامرائی در آرایش واژگانی آیات قرآن (موردپژوهی جلد چهارم کتاب علی طریق التفسیر البیانی)

فاضل صالح السامرائی یکی از پژوهشگرانی است که در آثار متعدد قرآنی خود در صدد بررسی فعل و انفعالات زبانی موجود در ساخت آیات قرآن بوده است. در دیدگاه وی کارکرد بلاغی و نقش زیباشناسانه با کارکرد نحوی کلام درهم آمیخته و هر تغییر ناچیزی، برای انتقال مقدار خاصی از معنا بوده است. از جمله آثاری که در آن به‌طور خاص به کیفیت نظم آیات دقت داشته، تفسیر چهار جلدی علی طریق التفسیر البیانی است. در پژوهش حاضر با تکیه بر روش توصیفی تحلیلی، تلاش گردید ضمن بیان رویکرد سامرائی در تحلیل ادبی آیات قرآن در کتاب علی طریق التفسیر البیانی، به کارکرد معنایی آرایش واژگان در سوره «انبیاء» پرداخته شود. جستار حاضر نشان می دهد تحلیل های زبانی و ادبی سامرائی در این مجموعه تفسیری مبتنی بر میراث بلاغی گذشتگان بوده و پیوسته به آثار آنها استناد کرده است؛ اما در این میان تحلیل های نو نیز ارائه می دهد که بیشتر این نوآوری ها در هنگام مقایسه آیات با یکدیگر خود را نشان می دهد. او در تحلیل معنایی به سیاق آیات و روابط همنیشنی عنایتی ویژه دارد و در کنار تحلیل مرتبه الفاظ در آیات سوره انبیاء و کشف دلالت های آن، به مقایسه نظم واژگانی برخی از آیات این سوره با آیات مشابه دیگر پرداخته و مبنای همه تمایزات را سیاق و مقام این سوره می داند.

an analysis of fāḍil sāliḥ al-sāmarrā’ī’s approach to lexical arrangement in quranic verses (case study of volume 4 of ʿalā ṭarīq al-tafsīr al-bayānī)

fāḍil ṣāliḥ al-sāmarrā’ī is among the scholars who, through his numerous quranic works, has sought to examine the linguistic dynamics within the structure of quranic verses. in his view, rhetorical function and aesthetic aspects are intertwined with syntactic function, where even minor modifications serve to convey specific meanings. his four-volume exegesis ʿalā ṭarīq al-tafsīr al-bayānī particularly demonstrates his meticulous attention to verse arrangement.this descriptive-analytical study examines al-sāmarrā’ī’s literary approach to quranic analysis in ʿalā ṭarīq al-tafsīr al-bayānī, focusing specifically on the semantic functions of lexical arrangement in sūrat al-anbiyāʾ. the research reveals that while al-sāmarrā’ī’s linguistic and literary analyses in this exegetical work are rooted in classical rhetorical traditions - with consistent references to earlier authorities - they simultaneously introduce novel interpretations, particularly evident in his comparative analysis of verses. his semantic analysis pays special attention to textual context (siyāq) and syntagmatic relations. beyond analyzing the compositional hierarchy of words in sūrat al-anbiyāʾ and uncovering their significations, he compares the lexical structures of this surah’s verses with similar ones elsewhere in the quran, attributing all distinctions to the unique contextual framework (maqām) of this surah.