واکاوی مولفه‌های معنایی در ماده ثلاثی «ولی» با رویکرد ریشه‌شناسی در زبان‌های سامی

ماده ثلاثی «ولی» یکی از پرکاربردترین ماده‌های لغوی به‌ کار رفته در قرآن کریم است. از این ماده ساخت‌های متنوع اسمی و فعلی پدید آمده و برخی از واژگان و مفاهیم ساخت‌یافته از آن چون «ولیّ»، در ادبیات قرآنی محل مناقشات فراوانی شده است. یکی از دلائل این مسئله آن است که گرچه لغت‌شناسان و مفسران مسلمان برای این ماده مولفه‌های معنایی گوناگونی برشمرده‌اند، اما از دستیابی به معنای محوری در این ریشه بازمانده و نتوانسته‌اند میان تمام معانی این ماده ارتباط برقرار نمایند. در این پژوهش با کاربست روش ریشه‌شناسی و معناشناسی تاریخی تلاش شده تا ضمن بررسی نظائر ماده ولی در زبان‌های سامی، منشا کهن آفروآسیایی آن شناسایی و سیر تحول لفظی و معنایی این ماده از ابتدا تا کنون مشخص گردد. نتیجه پژوهش حاضر نشان می‌دهد، واژه مورد نظر در بُن ثنایی «لَی» ریشه دارد که در زبان‌های سامی به صورت «لوی» و در عربی نیز با صورت «ولی» ادامه حیات داده است. این ریشه در زبان عربی به معنای «با علاقه و محبت همراهی کردن» است که در آن تکیه اصلی معنایی بر همراهی و متابعت بوده و دوستی به‌عنوان مولفه معنایی ثانوی به آن افزوده شده است. توجه به مولفه‌های معنایی مذکور که در کاربردهای گوناگون ریشه ولی در سطوح گوناگون روابط خانوادگی، اجتماعی، سیاسی و روابط انسان و خداوند در قرآن کریم قابل پی‌جویی است، کلید حل بسیاری از مناقشات علمی پیرامون ماده مورد نظر است.

analysis of semantic components in the triliteral root wali with an etymological approach in semitic languages

the triliteral root wali is one of the most frequently used lexical roots in the holy quran. various nominal and verbal structures have been derived from this root, and some of the words and concepts formed from it, such as wali, have been the subject of much debate in quranic literature. one reason for this is that although muslim lexicographers and exegetes have enumerated various semantic components for this root, they have been unable to identify a core meaning and establish a connection among all the meanings of this root. this research, using etymological and historical semantic methods, attempts to examine the equivalents of the root wali in semitic languages, identify its ancient afro-asiatic origin, and trace the lexical and semantic evolution of this root from its inception to the present. the results of this study show that the word in question originates from the biconsonantal root l-y, which appears as l-w-y in semitic languages and continues as wali in arabic. this root in arabic means to accompany with affection and love, where the primary semantic emphasis is on companionship and following, with friendship added as a secondary semantic component. attention to these semantic components, which can be traced in various uses of the root wali in different levels of familial, social, political, and human-god relationships in the quran, is key to resolve many scholarly disputes surrounding this root.