واکاوی چند روایت ناسازگار دربارۀ «تسخیر اصفهان» به دست «مردآویج» و «علی بویه»

در مقالۀ حاضر به واکاوی روایت‌های ناسازگار درباره تسخیر اصفهان به دست مردآویج زیاری و علی بویه در اوایل سده چهارم قمری پرداخته شده است. پرسش اصلی این پژوهش آن است که از مقایسه میان روایت مشهور تسخیر اصفهان به دست علی بویه به‌ صورت مستقل، با دو روایت دیگر که در متون تاریخی متقدم و متاخر بر جای ‌مانده است، چه معرفت تاریخی به دست خواهد آمد؟ روایت مشهور بیان می‌کند که علی بویه پس از گسستن از مردآویج و گریختن از کرج ابی‌دلف، اصفهان را تصرف و سپس آنجا را به ‌سرعت ترک کرد و رهسپار کشورگشایی‌های دیگر شد. با این ‌حال، بررسی منابع تاریخی نشان می‌دهد که دست‌کم دو روایت دیگر نیز وجود دارد: یکی که تسخیر اصفهان را به دست لشکریان مردآویج و با سرکردگی علی بویه می‌داند؛ و دیگری روایتی که به‌ کلی پیوند میان مردآویج و علی بویه را حذف کرده و علی را به ‌صورت مستقل فاتح اصفهان معرفی کرده است. این پژوهش با رویکرد توصیفی-تحلیلی، به بررسی این ناسازگاری‌ها پرداخته است. یافته‌ها نشان می‌دهد که روایت مشهور تسخیر اصفهان به دست علی بویه، در حال طغیان بر ضد مردآویج، لزوماً روایت قطعی و یگانه نیست و روایت‌های دیگر به‌ویژه روایتی که علی بویه را در خدمت مردآویج ترسیم کرده، سزاوار توجه ویژه‌ای است. این تنوع روایی می‌تواند ناشی از تلاش‌های آل ‌بویه برای بازسازی تاریخ خود و حذف نقش مردآویج در قدرت‌گیری‌ آنها باشد. این پژوهش بر لزوم بازنگری در روایت‌های تاریخی و توجه به تنوع منابع در تحلیل وقایع تاریخی تاکید دارد.

an analysis of conflicting narratives on the “conquest of isfahan” by mardāvīj and ʿalī būya

this article examines the contradictory accounts of the conquest of isfahan by mardāvīj ziyārī and ʿalī būya in the early 4th century bc. the main question of this study is: what historical insights can be gained from comparing the known account of ʿalī būya’s independent conquest of isfahan with two other accounts preserved in early and late historical texts? the dominant narrative states that ʿalī būya, after rebelling against mardāvīj and fleeing karaj abī dolaf, seized isfahan but quickly abandoned it to make further conquests. however, a review of the historical sources reveals at least two other accounts: one attributes the conquest to mardāvīj’s forces under the command of ʿalī būya, and another entirely dissociating mardāvīj from the event, presenting ʿalī as the sole conqueror of isfahan.adopting a descriptive-analytical approach, this study explores these inconsistencies. the findings suggest that the widely accepted narrative of ʿalī būya capturing isfahan while in revolt against mardāvīj is not necessarily definitive or exclusive. alternative accounts—particularly the one depicting ʿalī būya as acting under mardāvīj’s command—deserve special attention. this narrative diversity may stem from the buyid dynasty’s efforts to reconstruct their history by diminishing mardāvīj’s role in their rise to power. the study emphasizes revisiting historical narratives and considering diverse sources when analyzing historical events.