بررسی تطبیقی مفهوم «حقیقت محمدیه» در فتوح السلاطین عبدالملک عصامی و خمسه نظامی

قالب منظوم در ادبیات فارسی از دیرباز ابزاری برای ترویج مفاهیم مذهبی و سیاسی در سطح عموم جامعه بوده است. یکی از مهم‌ترین مفاهیم ارائه‌شده در این قالب، «حقیقت محمدیه» یا انسان کامل است. این مفهوم به‌معنای تعین اول از ذات الهی و جامع صفات خداوند در شخص پیامبر اکرم (ص) است. در این میان، عبدالملک عصامی در فتوح‌السلاطین و نظامی گنجوی در خمسه، از این مفهوم برای بیان اهداف خویش بهره برده‌اند. عبدالملک عصامی هم‌زمان با تاسیس سلسلۀ بهمنیان در دکن می‌زیست و نظامی گنجوی، شاعر دوران سلجوقیان متاخر است. زمینۀ تاریخی و نحوۀ زیست دو شاعر در چگونگی بیان مفهوم «حقیقت محمدیه» موثر بوده است. در این پژوهش، این سوال مطرح است که مفهوم «حقیقت محمدیه» در دو اثر خمسۀ نظامی و فتوح‌السلاطین عصامی چگونه انعکاس یافته است. با استفاده از روش توصیف و تحلیل تاریخی، می‌توان به این مدعا پرداخت که بازتاب مفهوم حقیقت محمدیه در دو اثر مذکور، برای تکمیل حلقۀ مشروعیت‌بخشی به ساختار سیاسی زمانه بوده است. دستیابی به این مطلب که عصامی در فتوح‌السلاطین برای مشروعیت‌بخشی به ملوک زمانۀ خویش (بهمنیان دکن) از روش انتقال خرقه از خلفای اربعه به سلطان زمان بهره برده است، ازجمله دستاورد این پژوهش به‌شمار می‌رود.

a comparative study of the concept of truth of muhammadiyah in futuhus-salatin abd al-malik isami and khamsa niẓāmī

the form of verse in persian literature has long been a tool for promoting religious and political concepts in the general society. one of the most important concepts presented in this format is the truth of muhammadiyah or the perfect human being. this concept means the first determination of the divine nature and comprehensive attributes of god in the person of the holy prophet (pbuh). the historical background and the way of life of the two poets were effective in expressing the concept of the truth of muhammadiyah. in this research, this question is raised, how is the concept of the truth of muhammadiyah reflected in the two works of khamsa niẓāmī and abd al-malik isami? using the method of historical description and analysis, it can be argued that the reflection of the concept of the truth of muhammadiyah in the two mentioned works was to complete the circle of legitimacy. acquiring the fact that isami used the method of transferring robes from the caliphs of rashidun to the sultan of his time in order to legitimize the kings of his time (bahmanians of deccan) in futuhus-salatin. it is one of the achievements of this research.