جامی‌پژوهی در پاکستان

کثرت منابع موجود در کتابخانه‌های پاکستان درباره آثار عبدالرحمن جامی به‌قدری است که پژوهش‌های گسترده و مستقلی می‌طلبد. تعداد بسیار شرح‌ها، ترجمه‌ها، نظیره‌سرایی‌های اردو، فارسی و عربی در تقلید و جوابیۀ‌ اشعار جامی، همچنین نسخ خطی فراوان، آثار بی‌شمار چاپی، کتاب‌ها، رساله‌ها، مقالات و پژوهش‌های زبان اردو در پاکستان، نیازمند نقد و تحلیل است که شاید به‌دلیل نبود آشنایی به زبان اردو، فارسی‌زبانان تاکنون به آن نپرداخته‌اند. نویسندگان پژوهش حاضر کوشیده‌اند تا زاویۀ نگاه پژوهشگران پاکستانی را بازنگری کنند. به‌نظر می‌رسد فراوانی پژوهش‌های زبان اردو در برخی از رویکردها مانند رویکرد تحلیلی و ترجمه، تطبیقی، تاریخ‌ادبیاتی و شخصیت‌پژوهی و همچنین رویکرد عرفان‌پژوهی، نشانۀ گرایش عمیق تصوف‌گرایی باشد. جایگاه جامی در تصوف و تاثیر فراوان نعتیه‌های او، از شاخصه‌های نمایان تصوف ایرانی در پاکستان است و آثار جامی را می‌توان از عوامل گسترش زبان فارسی در این خطه به شمار آورد. این پژوهش با رویکرد کتاب‌شناسی، به گردآوری نزدیک به هفتاد اثر زبان اردو از کتابخانه‌های پاکستان پرداخته و سپس با شیوۀ تحلیلی-توصیفی و با بررسی موضوعی، آماری و تحلیل رویکردی پژوهش‌های زبان اردو، کوشیده تا تحلیل و کتاب‌شناسی دقیقی در اختیار فارسی‌زبانان قرار دهد. ازآنجاکه نسخ خطی و چاپ‌های متعدد آثار جامی توسط فهرست‌نویسان ایرانی و پاکستانی ثبت و معرفی شده است، در این مقاله تنها به رویکرد پژوهش‌های زبان اردو در نظیره‌گویی‌ها، شرح‌ها و ترجمه‌ها نیم‌نگاهی داشته‌ایم؛ تااینکه دانستن رویکرد و گرایش اندیشمندان پاکستان دربارۀ جامی، زوایای جدیدی پیشِ‌روی پژوهشگران حوزۀ تصوف شبه‌قاره بگشاید.

jámi studies in pakistan

the abundance of resources available in pakistani libraries about the works of abdul rahman jami is so much that it requires extensive and independent research. a large number of commentaries, translations, examples of urdu, persian and arabic poetry in imitation and response to jami's poems, as well as many manuscripts, numerous printed works, books, treatises, articles and studies of the urdu language in pakistan need criticism. and the analysis is to determine the approach and perspective of urdu speakers to jami's works, which may be due to the lack of familiarity with urdu language, persian speakers have not paid attention to it so far. the author of this article, who is an urdu speaker and a native of pakistan, with the guidance of a prominent professor, has tried to revise the perspective and interests of pakistani researchers and scientists in research, translation, interpretation, and analogy. it seems that the abundance of urdu language researches in some approaches such as analytical and translation approach, comparative approach, literary history approach and personality research approach, as well as mysticism research approach is a proof of the deep taste of sufism in pakistan, as well as the high position jami in sufism and the deadly effect of his teachings are among the prominent features of iranian sufism in this region. due to the large number of works of jami and his followers in pakistan, only a part of them, about seventy works, were examined, since the manuscripts and multiple prints of jami's works have been registered and introduced by iranian and pakistani cataloguers. in this article, we have only looked at the approaches of urdu language research, analogies, descriptions and translations, with the aim that knowing the approach and tendency of pakistani thinkers about jami will open new angles for researchers in the field of sufism in the subcontinent.