روابط فرهنگی و برهم‌کنش‌های تمدن‌های هیرمند و سند در هزاره سوم ق.م. با تاکید بر سفال و مهر

مطالعات باستان‌شناسی‌ای که درطی قرن بیستم در دو حوزۀ تمدن هیرمند و سند انجام شده، مواد همگون و همسانی را آشکار ساخته که حکایت از روابط فرهنگی میان شرق فلات ایران و شبه‌قارۀ هند در عصر مفرغ دارد. جستار حاضر به بررسی برهم‌کنش‌های میان این دو حوزۀ فرهنگی، از دیدگاه باستان‌شناسی می‌پردازد و تلاش دارد با نشان‌دادن این مشابهت‌ها، برخی از زوایای تاریک مناسبات فرهنگی و اقتصادی میان سیستان و دشت سند در روزگار باستان را واکاوی کند. برای دستیابی به این هدف، موادی همچون سفال و مُهر- که از کاوش محوطه‌هایی نظیر شهرِسوخته در دشت سیستان و محوطه‌های هاراپایی در حوزۀ سند کشف شده- با همدیگر مقایسه شده و در اثنای انجام این کار نیز کوشش شده تا دیدگاه‌های جدیدی که برخی از آن‌ها حاصل کنکاش‌های ذهنی نگارنده در این باب است، به آن‌ها اضافه شود. نتایج این پژوهش بیانگر آن است که سیستان به‌دلیل قرارگرفتن در موقعیت جغرافیایی ویژه و در امتداد راه‌های مبادلاتیِ سنگ‌های نیمه‌قیمتی همچون لاجورد، به‌عنوان یک لولای فرهنگی، نقش فعالی را در پیونددادن سرزمین‌های هم‌جوار همچون شبه‌قارۀ هند، آسیای مرکزی، بخش‌های جنوب شرق و غربی فلات ایران، سواحل جنوبی دریای مکران و خلیج‌فارس و میان‌رودان ایفا می‌کرده است.

cultural interactions between the helmand and indus civilizations during the 3rd millennium bce based on pottery and seals

archaeological surveys and excavations conducted during the last century in two cultural zones (i.e. helmand valley and indus plain) have brought to light a homogenous material cultural indicating the presence of an interaction sphere between the iranian plateau and the indian subcontinent in the third millennium bce. the present article tries, from one hand, to investigate cultural interactions in these two regions and from another hand, through comparisons, shed lights on some dark aspects of the cultural and economic ties between ancient sistan and indus valley. in this regard, two main archaeological finds (pottery and seal) coming from sistani and indus sites allow us further remarks on this topic. the results indicate that, due to its strategic geographical position alongside the exchange and commercial routes, the sistan plain (as a bridge) played a fundamental role in connecting the indo-iranian borderlands, central asia, the northern/southern coasts of the persian gulf, the makran coasts as well as the indian subcontinent. in summary, these close cultural ties, dated back to the bronze age, attest old and uninterrupted mutual interconnections between two regions, from old period to the present time.