آیا عنایت الهی در مابعدالطبیعۀ ابن سینا یک مفهوم کلامی است؟

در این پژوهش به دو پرسش پاسخ خواهم گفت: اینکه مفهوم عنایت الهی در مابعدالطبیعۀ ابن‌سینا چه نیست و اینکه آن را در نسبت با چه مساله‌ای باید فهمید. به پرسش نخست چنین پاسخ خواهم داد که عنایت الهی به‌نزد ابن‌سینا نمی‌تواند به همان معنایی باشد که در خداباوری سنّتی منظور است که مبتنی بر فرض سه صفت عالم، قادر و خیر به ‌نحو مطلق برای خدا، نحوه‌ای از اهتمام‌ورزی را برای مخلوقاتش به او نسبت می‌دهد. در حقیقت، ابن‌سینا هم اهتمام‌ورزی نسبت به ماسواه را برای مبدا اوّل نفی می‌کند و هم سه صفت مزبور را به ‌معنای متعارف آن برای مبدا اوّل نمی‌پذیرد. پاسخ پرسش دوم این خواهد بود که عنایت الهی هم در سیاق تاریخی این مفهوم در فلسفۀ مشاء و هم در سیاق عبارات ابن‌سینا در الهیّات الشفاء پاسخی است به مسالۀ تبیین نظم عالَم. نشان خواهم داد که با تغییر صورت‌بندی از مفهوم عنایت الهی دیگر مابعدالطبیعۀ ابن‌سینا با چالش‌هایی همچون مسالۀ شرّ، که خداباوری سنّتی با آن روبه‌رو است، روبه‌رو نخواهد بود.

is divine providence in avicenna’s metaphysics a theological concept?

in this research, i will address two questions: what the concept of divine providence in avicenna’s metaphysics is not, and in relation to what issue should it be understood? i will respond to the first question by stating that divine providence, according to avicenna, cannot have the same meaning as in traditional theism, which, based on the assumption of the three absolute attributes—omniscience, omnipotence, and absolute goodness for god—attributes a form of care or concern for his creatures to him. avicenna denies both the concern for the other-than-god for the first principle and the conventional meanings of these three attributes for the first cause. the answer to the second question will be that divine providence, both in the historical context of this concept in peripatetic philosophy and the context of avicenna’s statements in the metaphysics of the healing, is a response to the issue of explaining the order of the universe. i will show that by rephrasing the concept of divine providence, avicenna’s metaphysics no longer faces challenges such as the problem of evil, which traditional theism encounters.